{ "schema_version": 1, "version": "2026-09-28", "language": "nl", "name": "healthy100: 100 gezonde gewoonten met bewijs en praktische stappen (Nederlands)", "description": "Een samengestelde verzameling van 100 gezonde gewoonten met bewijskracht, bronverwijzingen, waarschuwingen, praktische acties en transparante regels voor de volgorde. Geen patiëntgegevens en geen klinisch risicomodel.", "url": "https://healthy100.jock.pl/nl/data/", "publisher": { "name": "Pawel Jozefiak", "url": "https://jock.pl/" }, "license": { "name": "CC BY 4.0", "url": "https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" }, "clinical_review": "none", "disclaimer": "Algemene informatie over gezondheid, geen diagnose of persoonlijk behandelplan. Persoonlijk maken verandert de volgorde van de suggesties; het beoordeelt je medische risico's niet. Volg de waarschuwingen en overleg als dat nodig is met een bevoegde zorgverlener.", "items": [ { "id": "quit-smoking", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/quit-smoking/", "rank": 1, "title": "Stop met roken, met hulp", "summary": "Stoppen met tabak verlaagt je risico op hartziekten, longziekten en kanker flink.", "why": "Als je geen rook meer binnenkrijgt, kunnen je bloedvaten en longen herstellen en neemt de voortdurende schade af die tot kanker kan leiden. Volgens de CDC kan stoppen tot wel 10 jaar aan je levensverwachting toevoegen, en het levert op elke leeftijd iets op.", "how": [ "Maak een stopplan met een stoppen-met-rokenbegeleider bij jou in de buurt of een stoplijn.", "Vraag je apotheker of zorgverlener naar nicotinevervangers, varenicline of bupropion.", "Combineer medicijnen met begeleiding om met trek en triggers om te gaan.", "Rook je toch weer, gebruik dan wat je hebt geleerd om je plan opnieuw te starten." ], "category": "Tabak", "domain": "food-substances", "effort": "high", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewijsoverzicht van de Surgeon General en richtlijnen van de CDC over de voordelen van stoppen en effectieve behandelingen" }, "impact": { "score": 98, "headline_stat": "Stoppen met roken kan tot 10 jaar aan je levensverwachting toevoegen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "years", "value": 10, "unit": "jaar", "outcome": "mogelijke winst in levensverwachting, hoogstens zoveel", "comparison": "stoppen met roken tegenover doorgaan", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Benefits of Quitting Smoking", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/tobacco/about/benefits-of-quitting.html", "tier": 1 }, { "title": "How to Quit Smoking", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/tobacco/about/how-to-quit.html", "tier": 1 } ], "caution": "Ben je zwanger, bespreek dan eerst met je verloskundige of gynaecoloog wat de veiligste manier van stoppen is voordat je medicijnen gebruikt.", "practice": { "examples": [ "Maak van je vaste rookpauze een praatje met iemand die niet rookt.", "Poets na het eten je tanden in plaats van een sigaret op te steken.", "Vraag een stopcoach welke ondersteuning en medicijnen bij jouw situatie passen." ], "pitfalls": [ "Zie een terugval als informatie: zoek uit wat de aanleiding was en begin opnieuw, met hulp.", "Kies stopmedicijnen niet op de gok: vraag het je apotheker, zeker als je zwanger bent of andere medicijnen gebruikt." ], "do": { "1m": "Oefen je antwoord als je een sigaret krijgt aangeboden: 'Nee, dank je, ik ben aan het stoppen.' Zeg het twee keer en bedenk waar je het gaat gebruiken.", "5m": "Schrijf je drie sterkste rooktriggers op, zoals koffie, stress of het einde van het avondeten, en kies voor één ervan een andere reactie.", "15m": "Zoek een stoppen-met-rokenbegeleider bij jou in de buurt en vraag om hulp. In de VS bel je 1-800-QUIT-NOW; elders kun je terecht bij je nationale gezondheidsdienst.", "30m": "Schrijf een stopplan: kies een stopdatum, bedenk hoe je op je triggers reageert en noteer je vragen over medicijnen voor je apotheker of stopcoach.", "plan": { "title": "Voorbereiden, stoppen, terugkijken", "steps": [ "Fase 1: Regel ondersteuning en bespreek geschikte behandelingen vóór je stopdatum.", "Fase 2: Haal op je stopdatum sigaretten en asbakken weg en gebruik de afgesproken aanpak bij trek.", "Fase 3: Kijk elke week terug, houd vast wat hielp en vraag om extra steun na een terugval." ] } }, "guides": [ { "title": "How to Quit Smoking", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/tobacco/about/how-to-quit.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Understand your smoking triggers and cravings", "publisher": "NHS Better Health", "url": "https://www.nhs.uk/better-health/quit-smoking/staying-smoke-free/understand-your-smoking-triggers-and-cravings/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil stoppen met roken", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/stoppen-met-roken/ik-wil-stoppen-met-roken", "kind": "guide", "lang": "nl" }, { "title": "Contact: Stoplijn", "publisher": "Trimbos-instituut, Ikstopnu", "url": "https://www.ikstopnu.nl/contact/", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië helpt de Národní linka pro odvykání kouření je met stoppen via 800 350 000, op werkdagen van 10:00 tot 18:00.", "source": { "title": "Závislost na tabáku: kde hledat pomoc?", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/435-zavislost-na-tabaku-kde-hledat-pomoc", "year": 2023 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland is de gratis stoplijn op 0800 8 31 31 31 bereikbaar van maandag tot en met donderdag van 10 tot 22 uur en van vrijdag tot en met zondag van 10 tot 18 uur. Van 24 tot en met 26 december is er geen begeleiding.", "source": { "title": "Telefonberatung", "publisher": "Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, rauchfrei-info.de", "url": "https://www.rauchfrei-info.de/unterstuetzung/telefonberatung/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje raadt de Asociación Española Contra el Cáncer (Spaanse kankervereniging) aan bij je gezondheidscentrum te vragen welke hulp bij stoppen met roken er is. Mensen met kanker die willen stoppen met roken, kunnen de vereniging bellen op 900100036.", "source": { "title": "¿Cómo dejar de fumar?", "publisher": "Asociación Española Contra el Cáncer", "url": "https://www.contraelcancer.es/es/todo-sobre-cancer/prevencion-cancer/no-fumes/dejar-fumar", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland is de gratis Stoplijn op 0800 1995 elke werkdag bereikbaar van 9:00 tot 12:00 en van 12:30 tot 17:30. Chatten kan van maandag tot en met vrijdag tot 17:00.", "source": { "title": "Contact: Stoplijn", "publisher": "Trimbos-instituut, Ikstopnu", "url": "https://www.ikstopnu.nl/contact/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen helpt de Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym je met stoppen via 801 108 108 of 22 211 80 15, van maandag tot en met vrijdag van 9:00 tot 21:00 en op zaterdag van 9:00 tot 15:00.", "source": { "title": "Jak zapobiegać przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/jak-zapobiegac-obturacyjnej-chorobie-pluc", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "smoker": [ "current" ] }, "delta": 30, "reason": "Je rookt, en volgens de CDC kan stoppen tot 10 jaar aan je levensverwachting toevoegen" }, { "when": { "smoker": [ "current" ], "pregnant": true }, "delta": 10, "reason": "Stoppen is ook goed voor de groei van je baby en het verloop van de zwangerschap." } ], "applies": { "smoker": [ "current" ] } }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "aerobic-activity", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/aerobic-activity/", "rank": 2, "title": "Maak van bewegen een weekgewoonte", "summary": "Regelmatig bewegen is goed voor je hart en je bloedsuiker, en helpt je dagelijkse dingen te blijven doen.", "why": "Bewegen waarvan je sneller gaat ademen, verbetert de werking van hart en longen en helpt hart- en vaatziekten en diabetes te voorkomen. Volgens de WHO hebben mensen die te weinig bewegen een 20% tot 30% hoger risico op overlijden dan mensen die voldoende bewegen. De richtlijn is 150 tot 300 minuten matig intensief bewegen per week, of een vergelijkbare hoeveelheid zwaar intensief bewegen, en ook minder dan dat is al nuttig.", "how": [ "Kies iets wat je vaak kunt herhalen, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen.", "Begin met een haalbare sessie en bouw de tijd over de week geleidelijk op.", "Bij matig intensief bewegen kun je nog praten, maar zingen lukt moeilijk.", "Zet je sessies in je agenda en tel actief reizen mee voor je totaal.", "Plan sessies op dagen die je echt kunt vrijhouden en werk toe naar het totaal per week in plaats van een perfecte reeks elke dag." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Consensus in de WHO-richtlijn van 2020, met de gepoolde schatting van de WHO van het risico bij volwassenen die te weinig bewegen" }, "impact": { "score": 94, "headline_stat": "Volwassenen die te weinig bewegen hebben een 20% tot 30% hoger risico op overlijden", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Physical activity: recommendations from the 2020 WHO guidelines", "publisher": "WHO Europe", "year": 2021, "url": "https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/physical-activity", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity", "tier": 1 }, { "title": "Adding Physical Activity as an Adult", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/adding-adults/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/", "tier": 1 } ], "caution": "Beperkt een aandoening je in het bewegen, vraag dan je zorgverlener welk soort en hoeveel beweging bij jou past.", "practice": { "examples": [ "Maak in je lunchpauze een korte wandeling, in een tempo dat past bij wat je nu kunt.", "Zwem of fiets je liever, maak dat dan je vaste activiteit." ], "pitfalls": [ "Te zwaar beginnen kan de volgende keer ontmoedigend maken, dus begin met een haalbare hoeveelheid en bouw geleidelijk op.", "Wie wacht op een vrij halfuur, komt er vaak niet aan toe, dus gebruik kortere sessies wanneer die passen." ], "do": { "1m": "Kies voor morgen een tijdstip voor een korte, stevige wandeling en zet het in je agenda.", "5m": "Neem een rustige beweegpauze van vijf minuten met iets wat je al goed kunt, zoals wandelen of bewegen op een stoel; stop bij pijn of als je je niet goed voelt.", "15m": "Kies in vijf minuten een activiteit die je leuk vindt en zoek in tien minuten drie haalbare momenten in je week; vraag naar aanpassingen als een aandoening je beperkt.", "30m": "Wandel tot 30 minuten stevig door, in een tempo waarbij je kunt praten maar niet zingen; maak het korter of splits het op als dat nodig is.", "plan": { "title": "Bouw een beweegweek die je kunt herhalen", "steps": [ "Fase 1: Kies een activiteit die je leuk vindt en die je comfortabel kunt doen; vraag zo nodig advies over aanpassingen.", "Fase 2: Herhaal een korte, haalbare sessie op dagen die in je routine passen.", "Fase 3: Bouw de tijd geleidelijk op; bij matig intensief bewegen kun je praten, maar zingen zou lastig zijn.", "Fase 4: Werk toe naar 150 minuten matig intensief bewegen per week, in stukken die bij je passen, zonder het doel als een examen te zien waarvoor je slaagt of zakt." ] } }, "guides": [ { "title": "Adding Physical Activity as an Adult", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/adding-adults/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Steps for Getting Started With Physical Activity", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sitting exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/sitting-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil gezond bewegen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/gezond-leven/ik-wil-gezond-bewegen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "activity": [ "low" ] }, "delta": 18, "reason": "Je beweegt minder dan de richtlijn per week" }, { "when": { "activity": [ "high" ] }, "delta": -30, "reason": "Je beweegt al meer dan de richtlijn per week, dus voor jou gaat het om volhouden" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "check-blood-pressure", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/check-blood-pressure/", "rank": 3, "title": "Laat je bloeddruk meten en volg het op", "summary": "Hoge bloeddruk opsporen en onder controle houden helpt beroertes, hartziekten en nierschade te voorkomen.", "why": "Hoge bloeddruk geeft meestal geen klachten, terwijl hij bloedvaten en organen beschadigt, en de WHO schat dat 44% van de volwassenen met hoge bloeddruk het niet weet. Screening maakt effectieve behandeling mogelijk, maar alleen een meting verlaagt het risico niet. De USPSTF adviseert een jaarlijkse meting vanaf 40 jaar, of eerder bij een hoger risico, met metingen buiten de spreekkamer om een diagnose te bevestigen.", "how": [ "Laat je bloeddruk meten en bewaar een kopie van de uitslag; in Engeland biedt de NHS Health Check dit elke 5 jaar aan voor mensen van 40 tot 74.", "Gebruik een gevalideerde bovenarmmeter en zit 5 minuten rustig voordat je meet.", "Is een meting in de praktijk hoog, vraag dan naar thuismeten of een ambulante bloeddrukmeting om het te bevestigen.", "Spreek met je zorgverlener een vervolg en behandeling af als je bloeddruk hoog blijft." ], "category": "Hartgezondheid", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Screeningsadvies van de USPSTF en WHO-richtlijnen voor het voorkomen van complicaties" }, "impact": { "score": 91, "headline_stat": "Ongeveer 600 miljoen volwassenen met hoge bloeddruk (44%) weten niet dat ze die hebben", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "share_of_people", "value": 44, "unit": "%", "outcome": "volwassenen met hoge bloeddruk die niet weten dat ze die hebben", "comparison": "Aandeel van alle volwassenen met hoge bloeddruk wereldwijd (WHO)", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Hypertension in Adults: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2021, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/hypertension-in-adults-screening", "tier": 1 }, { "title": "Hypertension", "publisher": "WHO", "year": 2025, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hypertension", "tier": 1 }, { "title": "NHS Health Check", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/nhs-health-check/", "tier": 1 } ], "caution": "Een zorgverlener moet aanhoudend hoge waarden bevestigen en behandeldoelen vaststellen. Tijdens een zwangerschap is een eigen plan voor je bloeddruk nodig.", "practice": { "examples": [ "Vraag je apotheek of ze bloeddrukmetingen doen en wat dat kost.", "Neem je laatste bloeddrukuitslag mee naar je volgende afspraak, ook als je je goed voelt." ], "pitfalls": [ "Je goed voelen sluit hoge bloeddruk niet uit, dus laat hem meten in plaats van op klachten te wachten.", "Eén hoge meting is nog geen diagnose, dus vraag hoe die bevestigd moet worden." ], "do": { "1m": "Denk na wanneer je bloeddruk voor het laatst is gemeten en wat de waarden waren; weet je het niet, dan is dat je seintje om een meting te plannen.", "5m": "Neem contact op met een apotheek of praktijk voor een bloeddrukmeting en vraag naar de eerstvolgende afspraak.", "15m": "Zoek je eerdere metingen op en bereid twee vragen voor: moet ik thuis meten, en wanneer is de volgende controle?", "plan": { "title": "Van meting naar vervolg", "steps": [ "Plan een meting en vraag wat je moet meenemen.", "Vraag bij de meting om je uitslag en of die nog bevestigd moet worden.", "Wordt meer meten aangeraden, vraag dan om uitleg en om schriftelijke instructies.", "Spreek met je zorgverlener een vervolg af en bewaar de datum bij je meetwaarden." ] } }, "guides": [ { "title": "Blood pressure test", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/blood-pressure-test/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik ga zelf thuis mijn bloeddruk meten, hoe gaat dat?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/hoge-bloeddruk/ik-ga-zelf-thuis-mijn-bloeddruk-meten", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië hebben volwassenen vanaf 18 jaar elke 2 jaar een preventieve controle bij de huisarts, en daarbij wordt ook de bloeddruk gemeten.", "source": { "title": "Všeobecné preventivní prohlídky dospělých", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/441-vseobecne-preventivni-prohlidky-dospelych", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering een Gesundheits-Check-up: één keer tussen 18 en 34 jaar en elke 3 jaar vanaf 35. Daarbij wordt ook je bloeddruk gemeten.", "source": { "title": "Gesundheits-Check-up für Erwachsene", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/gesundheits-check-up-fuer-erwachsene", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen hoort bij het gratis programma Moje Zdrowie voor volwassenen vanaf 20 jaar een bloeddrukmeting tijdens het afsluitende consult bij je POZ (huisartsenpraktijk). Je kunt elke 5 jaar meedoen van 20 tot 49 jaar en elke 3 jaar vanaf 50; begin met de vragenlijst in IKP (het online patiëntenportaal), mojeIKP of bij je POZ.", "source": { "title": "Program Moje Zdrowie", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne kunnen mensen van 40 jaar en ouder in één bezoek gratis hun risico op hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en psychische problemen laten nagaan, via het nationale programma Health Screening 40+. Het Public Health Center noemt een bloeddruk tot 120/80 optimaal; tot 129/84 kan als normaal gelden.", "source": { "title": "Чому важливо перевіряти здоров’я серця, навіть якщо нічого не болить", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/chomu-vazhlivo-pereviryati-zdorovya-sercya-navit-yakscho-nichogo-ne-bolit", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 40 }, "delta": 8, "reason": "De USPSTF adviseert jaarlijkse screening vanaf 40 jaar" }, { "when": { "bmi_min": 25 }, "delta": 5, "reason": "Overgewicht verhoogt het risico op hoge bloeddruk" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "reduce-alcohol", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/reduce-alcohol/", "rank": 4, "title": "Drink minder alcohol", "summary": "Minder alcohol betekent minder blootstelling aan een oorzaak van kanker, leverziekte en verslaving.", "why": "Alcohol en de afbraakstoffen ervan kunnen het lichaam beschadigen, en ook weinig drinken brengt enig risico met zich mee. De WHO schreef in 2019 wereldwijd 2,6 miljoen sterfgevallen toe aan alcohol; dat is de last voor de hele bevolking, geen schatting van jouw persoonlijke risico. Minder drinken betekent minder blootstelling, en geen alcohol drinken betekent helemaal geen blootstelling.", "how": [ "Houd bij wat je drinkt, inclusief hoe groot en hoe sterk elk glas is.", "Vervang vaste drankmomenten door alcoholvrije alternatieven.", "Ben je niet afhankelijk, plan dan dagen zonder alcohol en drink minder op de dagen dat je wel drinkt.", "Drink geen alcohol tijdens de zwangerschap; drink je niet, dan is er geen gezondheidsreden om te beginnen." ], "category": "Alcohol", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Causale risicobeoordeling van de WHO en actuele volksgezondheidsadviezen; NHS-richtlijnen over veilig omgaan met ontwenning" }, "impact": { "score": 88, "headline_stat": "2,6 miljoen sterfgevallen wereldwijd toegeschreven aan alcohol in 2019", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Alcohol", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/alcohol", "tier": 1 }, { "title": "No level of alcohol consumption is safe for our health", "publisher": "WHO Europe", "year": 2023, "url": "https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health", "tier": 1 }, { "title": "Alcohol support", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/alcohol-advice/alcohol-support/", "tier": 1 } ], "caution": "Heb je ontwenningsverschijnselen of ben je misschien afhankelijk, zoek dan medische hulp voordat je plotseling stopt met alcohol.", "practice": { "examples": [ "Noteer de grootte en het alcoholpercentage van je drankje, niet alleen 'één glas'.", "Ben je niet afhankelijk, vervang dan een vast drankje door bruisend water.", "Ga je trillen of zweten als je minder gaat drinken, neem dan contact op met een zorgverlener voordat je verder mindert." ], "pitfalls": [ "Stop niet plotseling als je misschien afhankelijk bent: zoek medische hulp om veilig te minderen.", "Zie een grens voor laag-risicodrinken niet als risicovrij: minder alcohol betekent nog steeds minder blootstelling." ], "do": { "1m": "Denk terug aan wat je gisteren dronk, inclusief bijgeschonken glazen. Tel de glazen en let op welke je normaal niet meetelt.", "5m": "Schrijf op wat je gisteren dronk, met grootte en sterkte. Ben je misschien afhankelijk of krijg je ontwenningsverschijnselen, vraag dan eerst medisch advies voordat je gaat minderen.", "15m": "Bekijk wat je een week lang dronk en neem contact op met een alcoholhulpverlener als je je zorgen maakt over controle of ontwenning. Anders: kies één vast drankje om te vervangen.", "30m": "Plan steun voor je drinkdoel: bepaal lastige momenten, bereid alternatieven voor en vraag medische hulp als afhankelijkheid mogelijk is.", "plan": { "title": "Begin met een eerlijke nulmeting", "steps": [ "Fase 1: Houd een week bij wat je drinkt; vraag snel advies als afhankelijkheid of ontwenning mogelijk is.", "Fase 2: Ben je niet afhankelijk, probeer dan één kleiner glas of een alcoholvrij alternatief en plan dagen zonder alcohol.", "Fase 3: Kijk na een week wat werkte en herhaal dat; zoek professionele hulp als minderen moeilijk gaat." ] } }, "guides": [ { "title": "Drink less alcohol", "publisher": "NHS Better Health", "url": "https://www.nhs.uk/better-health/drink-less/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Alcohol support", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/alcohol-advice/alcohol-support/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil minder alcohol drinken of stoppen met drinken", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/alcohol/ik-wil-minder-alcohol-drinken-of-stoppen-met-drinken", "kind": "guide", "lang": "nl" }, { "title": "Alcohol (bier, wijn en sterke drank)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/alcohol.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië stelt het eerste regeringsrapport over alcohol dat elke hoeveelheid risico geeft, zelfs één glas per dag, en dat geen enkele hoeveelheid als gezond kan worden aangeraden of als veilig kan gelden.", "source": { "title": "Alkohol: dobrý sluha nebo zlý pán? První vládní zpráva o alkoholu v České republice", "publisher": "Úřad vlády ČR", "url": "https://vlada.gov.cz/cz/ppov/protidrogova-politika/media/alkohol-_-dobry-sluha-nebo-zly-pan--prvni-vladni-zprava-o-alkoholu-v-ceske-republice--195338", "year": 2022 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland zegt de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) dat er geen hoeveelheid alcohol is die mogelijk goed is voor je gezondheid en ook veilig is. Ze raadt aan geen alcohol te drinken.", "source": { "title": "Es gibt keine potenziell gesundheitsfördernde und sichere Alkoholmenge", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/wissenschaft/stellungnahmen-und-positionspapiere/positionen/alkohol/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje concludeert een overzicht van het ministerie van Volksgezondheid dat drinken met een laag risico zou moeten liggen op 20 g alcohol per dag voor mannen en 10 g voor vrouwen, ervan uitgaande dat een risico van nul niet bestaat. Een Spaans standaardglas bevat 10 g. Het gaat om niveaus voor de bevolking, niet om advies aan individuele mensen.", "source": { "title": "Límites de Consumo de Bajo Riesgo de Alcohol. Parte 2. Revisión de la evidencia científica", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/alcohol/documentosTecnicos/docs/Limites_Consumo_Bajo_Riesgo_Alcohol_Revision_evidencia_cientifica.pdf", "year": 2020 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland raadt het Voedingscentrum aan geen alcohol te drinken, omdat er geen veilige hoeveelheid is. Een standaardglas bevat ongeveer 10 g alcohol, en jongeren onder de 18 horen helemaal geen alcohol te drinken.", "source": { "title": "Alcohol (bier, wijn en sterke drank)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/alcohol.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen zegt het nationale patiëntenportaal dat er geen risicovrije hoeveelheid alcohol is en geen algemene veilige grens. Het stelt voor een drinkdagboek bij te houden en doelen te stellen; klinieken voor verslavingszorg staan op de kaart van het KCPU.", "source": { "title": "Decyzja: mniej alkoholu", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/decyzja-mniej-alkoholu", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne rekent het Public Health Center een standaardglas als ongeveer 10 g pure alcohol, bijvoorbeeld 330 ml bier van 4% of ongeveer 100 ml wijn van 13%. Het haalt de WHO aan: er is geen veilige hoeveelheid alcohol.", "source": { "title": "Лікування розладів вживання алкоголю", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/likuvannya-rozladiv-vzhivannya-alkogolyu", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "alcohol": [ "heavy" ] }, "delta": 15, "reason": "De schade door alcohol neemt toe met de hoeveelheid die je drinkt." }, { "when": { "pregnant": true, "alcohol": [ "light", "heavy" ] }, "delta": 25, "reason": "Alcohol kan de ontwikkeling van het ongeboren kind schaden." } ], "applies": { "alcohol": [ "light", "heavy" ] } }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mediterranean-pattern", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mediterranean-pattern/", "rank": 5, "title": "Eet op zijn mediterraans", "summary": "Een eetpatroon met plantaardig eten, olijfolie en vis kan hart- en vaatziekten helpen voorkomen.", "why": "Dit patroon combineert vezelrijk eten met onverzadigde vetten en minder sterk bewerkt vlees. Een overzicht van trials schatte bij mensen met een gemiddeld risico op hart- en vaatziekten 17 sterfgevallen minder per 1.000 mensen over vijf jaar met mediterrane programma's, vergeleken met minimaal advies. Sommige programma's boden extra begeleiding of andere interventies, dus het is geen gegarandeerd voordeel van alleen voeding voor elke volwassene.", "how": [ "Bouw je maaltijden op rond groente, bonen en volkorenproducten.", "Gebruik voor dagelijks koken olijfolie of raapzaadolie in plaats van boter.", "Eet ook noten en vis, als dat bij je past.", "Plan een paar maaltijden die je kunt herhalen, met betaalbare lokale ingrediënten." ], "category": "Voedingspatroon", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Netwerkmeta-analyse uit 2023 van 40 gerandomiseerde trials, 35.548 deelnemers; matige zekerheid voor sterfte" }, "impact": { "score": 86, "headline_stat": "Mediterrane programma's: 17 sterfgevallen minder per 1.000 over 5 jaar bij een gemiddeld risico op hart- en vaatziekten", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "absolute_per_1000", "value": -17, "unit": "per 1000", "outcome": "sterfgevallen over 5 jaar bij een gemiddeld risico op hart- en vaatziekten", "comparison": "mediterrane programma's tegenover minimaal advies", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Comparison of seven popular structured dietary programmes and risk of mortality and major cardiovascular events", "publisher": "BMJ", "year": 2023, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36990505", "tier": 2 }, { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Maak een lunch van kikkererwten uit blik, tomaten, volkorenbrood en een beetje olijfolie.", "Maak volkorenpasta met linzen en groente in plaats van een saus met veel vlees.", "Gebruik raapzaadolie in plaats van boter als je je gewone groente klaarmaakt." ], "pitfalls": [ "Voeg olie niet toe bovenop dezelfde hoeveelheid boter: gebruik het als vervanging.", "Wacht niet op speciale ingrediënten: met lokale groente, bonen en volkorenproducten maak je hetzelfde patroon." ], "do": { "1m": "Stel in gedachten je volgende maaltijd samen: noem een groente, een gerecht met bonen of linzen en een volkorenproduct dat je al lekker vindt.", "5m": "Kies een bekende maaltijd en schrijf twee aanpassingen op: voeg groente toe en vervang een deel van het vlees door gekookte bonen.", "15m": "Maak een lunch met kant-en-klare kikkererwten uit blik, gewassen groente en volkorenbrood; gebruik een beetje olijfolie als dat bij je past.", "30m": "Plan drie maaltijden die je kunt herhalen, met bonen, groente en volkorenproducten. Schrijf alleen de ingrediënten op die je nodig hebt en kies geschikte producten bij allergieën of een voorgeschreven dieet.", "plan": { "title": "Bouw het patroon maaltijd voor maaltijd op", "steps": [ "Week 1: Herhaal één maaltijd met groente en bonen die je lekker vindt.", "Week 2: Vervang één vaste graansoort door een volkorenvariant en gebruik onverzadigde olie in plaats van boter.", "Week 3: Zorg voor variatie met geschikte noten en vis, en houd de maaltijden aan die je kunt betalen en herhalen." ] } }, "guides": [ { "title": "The Eatwell Guide", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/the-eatwell-guide/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Choose Heart Healthy Foods", "publisher": "NIH NHLBI", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-healthy-living/healthy-foods", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hoeveel en wat kan ik per dag eten?", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/adh", "kind": "tool", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "strength-training", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/strength-training/", "rank": 6, "title": "Train je grote spieren twee keer per week", "summary": "Sterkere spieren helpen je om dagelijkse dingen te blijven doen als je ouder wordt.", "why": "Bij krachttraining werken je spieren harder dan normaal, waardoor kracht en uithoudingsvermogen verbeteren. Krachttraining helpt je dagelijks te blijven functioneren en remt het verlies van spier- en botmassa door ouder worden af. Richtlijnen adviseren om alle grote spiergroepen op minstens twee dagen per week te trainen.", "how": [ "Gebruik gewichten, weerstandsbanden of je eigen lichaamsgewicht.", "Doe oefeningen voor benen, heupen, rug, buik, borst, schouders en armen.", "Kies een weerstand waarbij de laatste herhalingen zwaar zijn terwijl je de beweging onder controle houdt.", "Begin rustig en verhoog de weerstand als het huidige niveau makkelijk wordt." ], "category": "Kracht", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Beweegrichtlijn van de CDC en krachtadvies van de NHS, herzien in 2026" }, "impact": { "score": 86, "headline_stat": "Spierversterkende oefeningen op minstens 2 dagen per week", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2, "unit": "dagen/week", "outcome": "aanbevolen minimale frequentie van spierversterkende oefeningen voor de grote spieren", "comparison": "beweegadvies per week voor volwassenen", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "Adult Activity: An Overview", "publisher": "CDC", "year": 2023, "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/adults.html", "tier": 1 }, { "title": "How to improve your strength and flexibility", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/how-to-improve-strength-flexibility/", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity guidelines for older adults", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/physical-activity-guidelines-older-adults/", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag een fysiotherapeut om aanpassingen als pijn, een blessure of een aandoening je beweging beperkt.", "practice": { "examples": [ "Doe als beginner een opdrukoefening tegen de muur, als je comfortabel kunt staan en het goed voelt voor je gewrichten.", "Een stevige stoel zonder wieltjes kan steun geven bij het oefenen van opstaan en gaan zitten, als die beweging geschikt voor je is.", "Gebruik lichte waterflessen voor armoefeningen op een stoel, zodra je weet dat de beweging bij je past." ], "pitfalls": [ "Alleen armoefeningen doen slaat grote spieren over, dus doe ook geschikte oefeningen voor benen, heupen, rug, buik, borst en schouders.", "Herhalingen afraffelen maakt controle lastiger, dus begin langzaam en maak het geleidelijk zwaarder." ], "do": { "5m": "Lees het krachtschema van de NHS en zoek een stabiele stoel of muur die je kunt gebruiken; maakt pijn of beperkte beweeglijkheid een oefening onzeker, noteer die dan voor een fysiotherapeut.", "15m": "Probeer langzaam drie beginnersoefeningen van de NHS: opstaan uit een stabiele stoel, op je tenen staan met de stoel als steun, opdrukken tegen de muur. Stop als het pijn doet.", "30m": "Doe het volledige krachtschema van de NHS rustig, met pauzes tussen de oefeningen, en zet daarna je tweede sessie van de week in je agenda.", "plan": { "title": "Begin met krachttraining, met controle", "steps": [ "Fase 1: Kies geschikte oefeningen en stevige steunpunten; vraag een fysiotherapeut om advies bij pijn, blessures of bewegingsbeperkingen.", "Fase 2: Leer de techniek met een haalbare inspanning en rust wanneer je dat nodig hebt.", "Fase 3: Kom tot twee sessies per week waarin je de grote spiergroepen traint.", "Fase 4: Verhoog het aantal herhalingen of de weerstand geleidelijk zolang je de controle goed houdt." ] } }, "guides": [ { "title": "Strength exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/strength-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "How to improve your strength and flexibility", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/how-to-improve-strength-flexibility/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil gezond bewegen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/gezond-leven/ik-wil-gezond-bewegen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 12, "reason": "Richtlijnen voor ouderen bevatten regelmatige krachttraining" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-mental-health-help", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-mental-health-help/", "rank": 7, "title": "Zoek op tijd hulp bij depressie of angst", "summary": "Behandeling van depressie en angst werkt, maar de meeste mensen die het nodig hebben, krijgen het nooit.", "why": "Somberheid, nergens meer zin in hebben of voortdurend piekeren wordt een gezondheidsprobleem als het aanhoudt en je werk, relaties en gewone taken gaat hinderen. Praattherapie en, waar dat past, medicijnen helpen allebei, en NICE stemt de behandeling af op hoe ernstig het probleem is en wat jij wilt. Volgens de WHO krijgt maar ongeveer 1 op de 4 mensen met een angststoornis behandeling, en de WHO noemt de drempels: niet weten dat het te behandelen is, te weinig investering in zorg, te weinig opgeleide hulpverleners en stigma. Het gat zit in de toegang, niet in behandelingen die tekortschieten. Dezelfde route geldt voor dwangklachten en voor de nasleep van een trauma, waarvoor eigen effectieve therapieën bestaan.", "how": [ "Schrijf op wat er veranderd is in je stemming, slaap, interesse en dagelijks functioneren, en hoe lang dat al zo is.", "Maak een afspraak bij je huisarts of een ggz-hulpverlener en neem die aantekeningen mee.", "Vraag naar de therapie die past: cognitieve gedragstherapie bij depressie of angst, exposure met responspreventie bij dwangklachten, traumagerichte cognitieve gedragstherapie of EMDR na een trauma.", "Spreek af wanneer de voortgang wordt besproken, en stop nooit op eigen houtje met medicijnen.", "Voel je je beter, schrijf dan je vroege waarschuwingssignalen op en spreek met je zorgverlener af welke verdere behandeling je helpt om goed te blijven." ], "category": "Mentale gezondheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-factsheet uit 2026 plus NICE NG222, NG116 en behandeladvies van het NIMH" }, "impact": { "score": 84, "headline_stat": "Maar ongeveer 1 op de 4 mensen met een angststoornis krijgt behandeling", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Anxiety disorders", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders", "tier": 1 }, { "title": "Depression in adults: treatment and management, NG222", "publisher": "NICE", "year": 2022, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations", "tier": 1 }, { "title": "Post-traumatic stress disorder, NG116", "publisher": "NICE", "year": 2018, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng116/chapter/recommendations", "tier": 1 }, { "title": "Obsessive-Compulsive Disorder: When Unwanted Thoughts or Repetitive Behaviors Take Over", "publisher": "NIH NIMH", "year": 2023, "url": "https://www.nimh.nih.gov/health/publications/obsessive-compulsive-disorder-when-unwanted-thoughts-or-repetitive-behaviors-take-over", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag eerder hulp als de klachten ernstig zijn. Zou je naar gedachten aan zelfdoding kunnen handelen, of kun je jezelf niet veilig houden, neem dan nu contact op met de hulpdiensten of een crisisdienst bij jou in de buurt.", "practice": { "examples": [ "Zeg tegen je zorgverlener: \"Ik geniet al drie weken niet meer van etentjes met vrienden, en naar mijn werk gaan valt me zwaar.\"", "Vraag iemand die je vertrouwt om mee te gaan naar je afspraak en je te helpen de volgende stappen te onthouden." ], "pitfalls": [ "Wachten tot je alles kunt uitleggen kan hulp vertragen: neem één concreet voorbeeld mee en laat je zorgverlener je helpen met de rest.", "Kun je jezelf niet veilig houden, neem dan nu contact op met de hulpdiensten of een crisisdienst bij jou in de buurt in plaats van te wachten op een gewone afspraak." ], "do": { "1m": "Oefen één zin voor een afspraak: wat er veranderd is, wanneer het begon en één dagelijkse taak die daardoor nu moeilijker gaat.", "5m": "Vraag via je gewone zorgverlener een afspraak aan voor je stemming of angst; zeg het erbij als de klachten erger worden.", "15m": "Maak een korte tijdlijn van je klachten, een lijst van je medicijnen en supplementen, en twee vragen over behandelkeuzes en vervolg.", "plan": { "title": "Van eerste contact tot vervolg", "steps": [ "Vraag nu om hulp als je klachten je leven verstoren; je hoeft jezelf niet eerst een diagnose te geven.", "Deel tijdens de afspraak je aantekeningen en vraag welke behandeling past bij je klachten en voorkeuren.", "Spreek een evaluatiedatum af en met wie je contact opneemt als het slechter gaat; bespreek veranderingen in medicijnen met degene die ze voorschrijft." ] } }, "guides": [ { "title": "Tips for talking with a health care provider about your mental health", "publisher": "NIH NIMH", "url": "https://www.nimh.nih.gov/health/publications/tips-for-talking-with-your-health-care-provider", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb een depressie, waar vind ik hulp?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/depressie/ik-heb-depressie", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "UA": { "note": "In Oekraïne zegt het Public Health Center dat je hulp kunt krijgen bij huisartsen die getraind zijn in het mhGAP-programma van de WHO, en bij centra voor mentale gezondheid op de e-kaart van de NSZU onder dienstenpakket 72. De gratis lijn 0 800 210 160 (Людина в біді) is 24/7 bereikbaar.", "source": { "title": "Всесвітній день запобігання самогубствам: де отримати допомогу", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/vsesvitniy-den-zapobigannya-samogubstvam-de-otrimati-dopomogu", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "sex": "female" }, "delta": 5, "reason": "WHO: angststoornissen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen" }, { "when": { "age_max": 30 }, "delta": 8, "reason": "Angst begint vaak in de kindertijd of puberteit, dus vroege hulp is belangrijk" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "reduce-salt", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/reduce-salt/", "rank": 8, "title": "Gebruik minder zout, de hele dag", "summary": "Minder natrium helpt je bloeddruk en je risico op hart- en vaatziekten te verlagen.", "why": "Te veel natrium verhoogt je bloeddruk, en dat beschadigt op den duur je bloedvaten. Het huidige doel van de WHO voor volwassenen is minder dan 5 g zout per dag, inclusief het zout dat al in eten zit. Minder zoute sauzen en verpakt eten maakt vaak meer uit dan het zoutvaatje weghalen.", "how": [ "Vergelijk de hoeveelheid zout of natrium op het etiket van vergelijkbare producten.", "Geef je eten smaak met kruiden, specerijen, knoflook of citroen.", "Kies bouillon, sauzen en producten uit blik met minder zout.", "Proef je eten voordat je zout toevoegt en gebruik geleidelijk minder." ], "category": "Zout", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-richtlijnen voor zoutvermindering en voedingsadviezen van de NIH" }, "impact": { "score": 84, "headline_stat": "Minder dan 5 g zout per dag, uit alle bronnen samen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 5, "unit": "g/dag", "outcome": "totale zoutinname voor volwassenen, blijf onder deze hoeveelheid", "comparison": "WHO-advies, inclusief het zout dat al in eten zit", "stat_source": 0, "bound": "at_most" }, "sources": [ { "title": "Sodium reduction", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sodium-reduction", "tier": 1 }, { "title": "Heart Healthy Living: Choose Heart Healthy Foods", "publisher": "NIH NHLBI", "year": 2025, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-healthy-living/healthy-foods", "tier": 1 }, { "title": "Healthy diet", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet", "tier": 1 } ], "caution": "Zoutvervangers op basis van kalium vragen om medisch advies als je een nierziekte hebt of medicijnen gebruikt die je kalium verhogen.", "practice": { "examples": [ "Breng groente op smaak met knoflook en citroen in plaats van een zout bouillonblokje.", "Kies bonen uit blik in water in plaats van in pekel.", "Vergelijk twee sauzen en kies de saus met minder zout per 100 g." ], "pitfalls": [ "Tel niet alleen het zout dat je zelf toevoegt: kijk ook naar brood, sauzen en kant-en-klaarmaaltijden.", "Gebruik niet zomaar zoutvervangers met kalium: vraag het eerst je zorgverlener als je een nierziekte hebt of medicijnen gebruikt die ermee kunnen botsen." ], "do": { "1m": "Noem de zoute saus die je het vaakst gebruikt en kies een vervanger voor je volgende maaltijd: citroen, knoflook, peper of kruiden.", "5m": "Vergelijk het zoutgehalte per 100 g van twee vergelijkbare producten, op de verpakking of online; kies het product met minder zout.", "15m": "Bekijk de etiketten van je vaste brood, saus en bouillon. Zet één zoutarmere vervanger op je volgende boodschappenlijst.", "30m": "Maak een bekende maaltijd met kruiden, knoflook of citroen in plaats van een deel van de zoute saus; proef voordat je zout toevoegt.", "plan": { "title": "Minder zout, evenveel smaak", "steps": [ "Week 1: Vervang één saus of bouillon die je vaak gebruikt door een zoutarmere versie.", "Week 2: Proef je eten voordat je zout toevoegt en probeer een kruid of specerij die je lekker vindt.", "Week 3: Bekijk nog een basisproduct en houd de veranderingen aan die werken." ] } }, "guides": [ { "title": "Salt in your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/salt-in-your-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Food labels", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/how-to-read-food-labels/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Zout en natrium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/zout-en-natrium.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland noemt de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) een richtwaarde van maximaal 6 g zout per dag, ongeveer een theelepel.", "source": { "title": "FAQ Speisesalz", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/speisesalz/", "year": 2023 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland raadt de Gezondheidsraad volwassenen aan niet meer dan 6 g zout per dag te eten.", "source": { "title": "Zout en natrium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/zout-en-natrium.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "sleep-duration", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/sleep-duration/", "rank": 9, "title": "Maak ruimte voor genoeg slaap", "summary": "Genoeg slaap is goed voor je concentratie, je stofwisseling en je hart.", "why": "Slaap ondersteunt de processen die je alert houden en je stofwisseling goed laten werken. De CDC adviseert minstens zeven uur voor volwassenen van 18 tot 60, zeven tot negen uur voor 61 tot 64 jaar, en zeven tot acht uur vanaf 65 jaar. Wat iemand nodig heeft, verschilt, dus aanhoudende vermoeidheid verdient aandacht, ook als je aantal uren goed lijkt.", "how": [ "Reken terug vanaf je wektijd om genoeg tijd voor slaap vrij te houden.", "Verschuif niet-noodzakelijke late bezigheden naar eerder als ze je slaap steeds inkorten.", "Let zowel op hoe lang je slaapt als op hoe uitgerust je je overdag voelt." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Consensus over slaapduur bij volwassenen, samengevat door de CDC en de NHS" }, "impact": { "score": 84, "headline_stat": "Minstens 7 uur per nacht voor volwassenen van 18 tot 60", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 7, "unit": "uur/dag", "outcome": "aanbevolen minimale slaap voor volwassenen van 18 tot 60", "comparison": "Advies van de CDC voor deze leeftijdsgroep", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "About Sleep", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/sleep/about/", "tier": 1 }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "tier": 1 } ], "caution": "Praat met je zorgverlener als je overdag aanhoudend slaperig bent of slecht slaapt, terwijl je genoeg tijd hebt om te slapen.", "practice": { "examples": [ "Word je om 7 uur wakker, houd dan 's avonds een tijdvak vrij dat genoeg tijd voor slaap laat, niet alleen zeven uur in bed.", "Verschuif een klusje dat kan wachten naar eerder als het je bedtijd steeds uitstelt." ], "pitfalls": [ "Tijd in bed tellen als slaaptijd kan een tekort verbergen, dus reken tijd mee voor inslapen en wakker liggen.", "Voel je je steeds slaperig terwijl je genoeg slaapt, dan verdient dat aandacht: vertel het je zorgverlener in plaats van alleen langer in bed te liggen." ], "do": { "1m": "Reken terug vanaf je wektijd van morgen en kies wanneer je stopt met avondtaken die kunnen wachten, zodat je genoeg tijd voor slaap overhoudt.", "5m": "Kijk terug op afgelopen nacht: schat wanneer je sliep, wanneer je wakker werd en hoe alert je je vandaag voelde; kies één avondtaak die je naar eerder kunt verschuiven.", "15m": "Bekijk de komende avonden en verschuif of verkort afspraken die niet hoeven en die je slaap in de weg zitten; houd kort bij hoe je slaapt en hoe moe je overdag bent.", "30m": "Gebruik het halfuur voor je geplande bedtijd om rustig te lezen of iets anders ontspannends te doen, met schermen weggelegd; ga naar bed als je slaperig bent.", "plan": { "title": "Bescherm je tijd om te slapen", "steps": [ "Fase 1: Bekijk welke slaapduur de CDC voor jouw leeftijd noemt en plan genoeg tijd voor slaap rond je vaste verplichtingen.", "Fase 2: Verschuif één terugkerende late bezigheid naar eerder en houd een kort slaapdagboek bij.", "Fase 3: Kijk hoe uitgerust je je voelt; zoek hulp bij aanhoudende slaperigheid of slecht slapen terwijl je genoeg tijd hebt om te slapen." ] } }, "guides": [ { "title": "About Sleep: habits and sleep diary", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/sleep/about/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sleep problems", "publisher": "NHS Every Mind Matters", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/mental-health-issues/sleep/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil beter slapen: slaapadviezen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "sleep_max": 6.9 }, "delta": 22, "reason": "Je slaapt minder dan het minimum voor volwassenen" }, { "when": { "sleep_min": 7, "sleep_max": 8 }, "delta": -25, "reason": "Je slaapt al binnen de aanbevolen marge voor volwassenen" }, { "when": { "sleep_min": 8.1, "sleep_max": 9, "age_max": 64 }, "delta": -25, "reason": "Je slaapt al binnen de marge van 7 tot 9 uur" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "travel-safely-by-car", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/travel-safely-by-car/", "rank": 10, "title": "Doe je gordel om en let op de weg", "summary": "Een gordel, volle aandacht en nuchter rijden verkleinen de kans op een dodelijk of invaliderend ongeluk.", "why": "Een gordel houdt je op je plek en beperkt letsel door de klap bij een ongeluk. Volgens de WHO kan een gordel het risico op overlijden voor inzittenden met tot 50% verlagen, en maakt een goed gedragen motorhelm het risico op overlijden bij een ongeluk meer dan 6 keer kleiner. Volgens de CDC komen in de VS elke dag negen mensen om bij ongelukken met een afgeleide bestuurder, dus aandacht, nuchterheid en snelheid tellen allemaal al voordat er iets gebeurt.", "how": [ "Draag bij elke rit een goed zittende gordel, ook in taxi's en op de achterbank, en zet kinderen vast in een autostoeltje dat past bij hun lengte en leeftijd.", "Stel de navigatie in voordat je wegrijdt en leg je telefoon buiten bereik.", "Regel een nuchtere bestuurder of een andere manier om thuis te komen als alcohol, andere middelen of medicijnen je rijgedrag beïnvloeden.", "Houd je aan de maximumsnelheid en rijd langzamer als de omstandigheden daarom vragen.", "Draag op de fiets of motor een goed passende, gekeurde helm en maak de riempjes elke keer vast." ], "category": "Verkeersveiligheid", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewijsoverzicht van de WHO over verkeersveiligheid en CDC-richtlijnen over afgeleid rijden" }, "impact": { "score": 84, "headline_stat": "Een gordel kan het risico op overlijden voor inzittenden met tot 50% verlagen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Road traffic injuries", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/road-traffic-injuries", "tier": 1 }, { "title": "Distracted Driving", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/distracted-driving/about/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag je apotheker of een medicijn invloed heeft op je rijvaardigheid, en rijd niet zolang je er last van hebt.", "practice": { "examples": [ "Doe in een taxi je gordel op de achterbank om voordat de auto rijdt.", "Stel je route in terwijl je stilstaat en laat een passagier je berichten afhandelen.", "Regel een nuchtere bestuurder of een andere manier om thuis te komen voordat je gaat drinken." ], "pitfalls": [ "Een schouderriem onder je arm beschermt slecht, dus houd hem schuin over je borst.", "Ook een korte rit vraagt om een gordel, dus doe hem bij elke rit om." ], "do": { "1m": "Leer de gordelcheck: heupriem laag over je heupen, schouderriem over je borst, nooit onder je arm of achter je rug.", "5m": "Stel voor je volgende rit, terwijl je stilstaat, de navigatie in, leg je telefoon weg en controleer of iedereen goed vastzit.", "15m": "Lees de gordelgids en controleer in je geparkeerde auto hoe de gordel zit; past hij niet goed, vraag dan de autofabrikant naar geschikte oplossingen.", "plan": { "title": "Een veiligere routine voor elke rit", "steps": [ "Kies voor vertrek een nuchtere bestuurder en stel de route in.", "Controleer voor het wegrijden of iedereen de gordel om heeft en kinderen een passend autostoeltje hebben.", "Houd onderweg je aandacht bij het rijden; bewaar telefoontjes en berichten tot je stopt of aankomt, of laat een passagier ze afhandelen." ] } }, "guides": [ { "title": "Seat Belt Safety: Buckle Up America", "publisher": "NHTSA", "url": "https://www.nhtsa.gov/vehicle-safety/seat-belts", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "What You Can Do to Prevent Distracted Driving", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/distracted-driving/safety/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "drives": true }, "delta": 15, "reason": "Een gordel, volle aandacht en nuchter rijden verkleinen allemaal de kans op een ongeluk" }, { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 5, "reason": "Kinderen hebben een autostoeltje nodig dat past bij hun lengte en leeftijd" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "check-cholesterol-risk", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/check-cholesterol-risk/", "rank": 11, "title": "Laat cholesterol en hartrisico checken", "summary": "Een cholesteroluitslag is nuttig als die leidt tot een plan op basis van je totale risico op een hartaanval of beroerte.", "why": "Met cholesterol kun je mensen vinden die baat kunnen hebben bij preventie, nog vóór een eerste hart- of vaatprobleem. Een review van de USPSTF vond dat statines het totaal aan hart- en vaatproblemen met ongeveer 28% verlaagden bij volwassenen met een verhoogd risico, met een absolute daling van 1,28 procentpunt over 1 tot 6 jaar. Dat is het effect van behandeling, dus na een test hoort een gesprek over jouw persoonlijke risico.", "how": [ "Vraag of een cholesteroltest in je bloed nodig is en spreek af wanneer die herhaald wordt, op basis van je risico.", "Neem je bloeddrukuitslagen mee naar het gesprek, en wat je weet over hartziekten op jonge leeftijd in je familie.", "Bespreek je totale risico op hart- en vaatziekten met een lokaal medisch hulpmiddel, en vraag naar de eenmalige Lp(a)-test voor volwassenen uit de ACC/AHA-richtlijn van 2026.", "Wordt behandeling aangeraden, bespreek dan het te verwachten absolute voordeel, de bijwerkingen en de controles." ], "category": "Hartgezondheid", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Review van de USPSTF uit 2022 van 22 trials met statines tegenover placebo of geen statine, plus de ACC/AHA-richtlijn van 2026" }, "impact": { "score": 83, "headline_stat": "Ongeveer 28% minder hart- en vaatproblemen met statines bij volwassenen met een verhoogd risico", "stat_source": 2 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -28, "unit": "%", "outcome": "hart- en vaatproblemen bij volwassenen met een verhoogd risico", "comparison": "Statines tegenover placebo of geen statine; niet het effect van testen", "stat_source": 2 }, "sources": [ { "title": "ACC/AHA Issue Updated Guideline for Managing Lipids, Cholesterol", "publisher": "American College of Cardiology, press release on the 2026 ACC/AHA guideline", "year": 2026, "url": "https://www.acc.org/About-ACC/Press-Releases/2026/03/13/18/01/ACCAHA-Issue-Updated-Guideline-for-Managing-Lipids-Cholesterol", "tier": 1 }, { "title": "Statin Use for the Primary Prevention of Cardiovascular Disease in Adults: Preventive Medication", "publisher": "USPSTF", "year": 2022, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/statin-use-in-adults-preventive-medication", "tier": 1 }, { "title": "Evidence Summary: Statin Use for the Primary Prevention of Cardiovascular Disease in Adults", "publisher": "USPSTF", "year": 2022, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/document/final-evidence-summary/statin-use-in-adults-preventive-medication", "tier": 1 } ], "caution": "Een cholesteroltest betekent niet automatisch dat je medicijnen nodig hebt. Bij zwangerschap, zeer hoog cholesterol en een bestaande hartziekte is zorg op maat nodig.", "practice": { "examples": [ "Vertel je zorgverlener als een ouder, broer of zus op opvallend jonge leeftijd een hartziekte kreeg.", "Vraag bij een cholesterolgesprek wat je uitslag betekent in combinatie met je bloeddruk en of je (ooit) rookte." ], "pitfalls": [ "Een cholesterolgetal alleen kan niet bepalen of je behandeling nodig hebt, dus vraag naar je totale hartrisico.", "De meeste mensen hoeven niet nuchter te zijn voor een cholesteroltest, dus volg de instructies die je krijgt in plaats van maaltijden over te slaan." ], "do": { "1m": "Denk na of een naast familielid op jonge leeftijd een hartziekte had, en ongeveer op welke leeftijd; dat is nuttig bij je cholesterolgesprek.", "5m": "Vraag bij je huisartsenpraktijk of een cholesteroltest nodig is en hoe je die regelt.", "15m": "Verzamel je laatste cholesterol- en bloeddrukuitslagen; schrijf voor het gesprek je medicijnen op en of er hartziekten op jonge leeftijd in je familie voorkomen.", "plan": { "title": "Maak de uitslag nuttig", "steps": [ "Vraag of een test zinvol is en hoe je je moet voorbereiden.", "Laat de afgesproken test doen en vraag hoe je de uitslag krijgt.", "Bespreek je totale risico en vraag naar het absolute voordeel en de mogelijke nadelen van een voorgestelde behandeling.", "Spreek af wanneer je het plan evalueert en de test herhaalt." ] } }, "guides": [ { "title": "High cholesterol: getting tested", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/high-cholesterol/getting-tested/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb een hoog cholesterol", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/cholesterol/ik-heb-hoog-cholesterol", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië worden bij de preventieve controle bij de huisarts je bloedvetten getest op je 25e, vanaf 30 elke 4 jaar en vanaf 40 elke 2 jaar. Lp(a) wordt één keer in je leven getest, en bij vrouwen na de overgang nog één keer.", "source": { "title": "Všeobecné preventivní prohlídky dospělých", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/441-vseobecne-preventivni-prohlidky-dospelych", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering een Gesundheits-Check-up: één keer tussen 18 en 34 jaar en elke 3 jaar vanaf 35. Daarbij hoort een test van je bloedvetten, die tussen 18 en 34 alleen gebeurt als je risicofactoren hebt.", "source": { "title": "Gesundheits-Check-up für Erwachsene", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/gesundheits-check-up-fuer-erwachsene", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen hoort bij het gratis programma Moje Zdrowie een lipidenprofiel, plus eenmalig een Lp(a)-test tussen 20 en 40 jaar. Je kunt elke 5 jaar meedoen van 20 tot 49 jaar en elke 3 jaar vanaf 50; begin met de vragenlijst in IKP (het online patiëntenportaal), mojeIKP of bij je POZ (huisartsenpraktijk).", "source": { "title": "Program Moje Zdrowie", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne kunnen mensen van 40 jaar en ouder in één bezoek gratis hun risico op hart- en vaatziekten laten nagaan via het nationale programma Health Screening 40+. Volgens het Public Health Center meet een lipidenprofiel het totale cholesterol, LDL, HDL en triglyceriden, en bekijk je de uitslag samen met een arts.", "source": { "title": "Чому важливо перевіряти здоров’я серця, навіть якщо нічого не болить", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/chomu-vazhlivo-pereviryati-zdorovya-sercya-navit-yakscho-nichogo-ne-bolit", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 40, "age_max": 75 }, "delta": 10, "reason": "Bij de USPSTF gaan beslissingen over statines vooral over volwassenen van 40 tot 75 met risicofactoren" }, { "when": { "smoker": [ "current" ] }, "delta": 7, "reason": "Roken is een risicofactor voor hart- en vaatziekten bij beslissingen over statines" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "fruit-vegetables", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/fruit-vegetables/", "rank": 12, "title": "Eet meer groente en heel fruit", "summary": "Elke dag gevarieerd groente en fruit geeft je vezels en voedingsstoffen die je gezondheid op lange termijn ondersteunen.", "why": "Groente en fruit leveren vezels en essentiële micronutriënten, als onderdeel van een voedingspatroon dat helpt beschermen tegen chronische ziekten. De WHO-richtlijn van 2026 noemt een minimum van 400 g per dag voor volwassenen.", "how": [ "Eet groente bij zowel de lunch als het avondeten.", "Houd heel fruit klaar als tussendoortje of toetje.", "Gebruik groente en fruit uit de diepvries of uit blik zonder toegevoegde suiker of veel zout, als dat makkelijker is.", "Zorg voor variatie; aardappelen tellen niet mee voor het groente- en fruitdoel van de NHS." ], "category": "Plantaardig eten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-voedingsrichtlijn van 2026 en het huidige portieadvies van de NHS" }, "impact": { "score": 82, "headline_stat": "Minstens 400 g groente en fruit per dag", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 400, "unit": "g/dag", "outcome": "inname van groente en fruit door volwassenen, minstens deze hoeveelheid", "comparison": "Dagelijks minimum van de WHO", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "Healthy diet", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet", "tier": 1 }, { "title": "5 A Day: what counts?", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/5-a-day/5-a-day-what-counts/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Eet bij het avondeten 80 g gekookte doperwten uit de diepvries.", "Kies een appel of peer als je vaste tussendoortje in de middag.", "Roer tomaten uit blik en groente door een pastasaus." ], "pitfalls": [ "Tel aardappelen niet als een van je vijf porties: houd ze als zetmeelbron en eet er een andere groente bij.", "Haal je vijf porties niet uit meerdere sapjes: sap en smoothies tellen samen maar één keer mee, tot 150 ml per dag." ], "do": { "1m": "Loop in gedachten je maaltijden van vandaag door. Noem de volgende maaltijd zonder groente en kies één groente om toe te voegen.", "5m": "Was fruit of groente die je al in huis hebt en zet een portie klaar voor je volgende tussendoortje of maaltijd, volgens een eventueel voorgeschreven dieet.", "15m": "Maak een extra groentegerecht voor de lunch of het avondeten, met verse groente, diepvriesgroente of groente uit blik zonder toegevoegd zout of suiker.", "30m": "Plan groente voor drie avondmaaltijden en fruit voor tussendoor; kies diepvries of blik als dat tijd of verspilling scheelt.", "plan": { "title": "Voeg geleidelijk variatie toe", "steps": [ "Week 1: Eet elke dag één portie extra op een moment waarop je meestal geen groente of fruit eet.", "Week 2: Voeg bij een andere maaltijd een andere kleur of soort toe.", "Week 3: Bekijk je gewone dag en werk toe naar vijf gevarieerde porties, met eten dat je lekker vindt." ] } }, "guides": [ { "title": "5 A Day: what counts?", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/5-a-day/5-a-day-what-counts/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Groente", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/groente.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" }, { "title": "Fruit", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/fruit.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "NL": { "note": "In Nederland raadt het Voedingscentrum aan elke dag minstens 250 g groente en 200 g fruit te eten.", "source": { "title": "Fruit", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/fruit.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "dietary-fiber", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/dietary-fiber/", "rank": 13, "title": "Eet elke dag meer vezels", "summary": "Vezels helpen je darmen regelmatig te werken en hangen samen met een lager risico op verschillende chronische ziekten.", "why": "Vezels helpen voedsel door de darmen te bewegen, en verschillende voedingsmiddelen leveren verschillende soorten vezels. Een groot overzichtsonderzoek vond betere cholesterol- en bloeddrukwaarden in trials, en minder ziekte en sterfte in cohortonderzoek. Het NHS-doel voor volwassenen is 30 g per dag, uit een gevarieerde mix van voedingsmiddelen.", "how": [ "Kijk op etiketten welke dagelijkse producten vezels leveren.", "Eet verspreid over de dag bonen, groente, fruit en noten.", "Laat eetbare schillen van aardappelen en fruit na het wassen zitten.", "Eet geleidelijk meer vezels en drink genoeg." ], "category": "Plantaardig eten", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Nationale voedingsrichtlijnen plus een synthese uit 2019 van 185 prospectieve onderzoeken en 58 klinische trials" }, "impact": { "score": 81, "headline_stat": "Streef naar 30 g vezels per dag", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 30, "unit": "g/dag", "outcome": "doel voor vezelinname bij volwassenen", "comparison": "Dagelijks advies van de NHS voor volwassenen", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "How to get more fibre into your diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/how-to-get-more-fibre-into-your-diet/", "tier": 1 }, { "title": "Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta analyses", "publisher": "The Lancet", "year": 2019, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30638909", "tier": 2 } ], "caution": "Heb je een vernauwing in je darm of is je een vezelarm dieet voorgeschreven, vraag dan je zorgverlener voordat je meer vezels gaat eten.", "practice": { "examples": [ "Laat de schil aan gewassen aardappelen zitten als je ze kookt.", "Roer gekookte linzen door een pastasaus van tomaat.", "Kies havermout in plaats van een ontbijtgraan met minder vezels." ], "pitfalls": [ "Ga niet ineens veel meer vezels eten: voeg geleidelijk producten toe en blijf binnen een eventueel voorgeschreven hoeveelheid vocht.", "Negeer geen voorgeschreven vezelarm dieet of darmvernauwing: vraag je behandelteam voordat je meer vezels gaat eten." ], "do": { "1m": "Denk terug aan wat je gisteren at: waar zaten bonen, volkoren, fruit of groente? Kies één ontbrekende bron om te bespreken of toe te voegen.", "5m": "Vergelijk de vezels per 100 g van twee soorten brood of ontbijtgranen en kies een geschikte vezelrijkere optie; houd je aan een voorgeschreven vezelarm dieet.", "15m": "Heb je geen vezelbeperking, plan dan je maaltijden van morgen met havermout, een gerecht met bonen of linzen, groente en fruit; begin met één verandering.", "30m": "Maak een saus van linzen en groente voor volkorenpasta, als die producten in je dieet passen; gebruik gekookte linzen uit blik om sneller te beginnen.", "plan": { "title": "Meer vezels, zonder ongemak", "steps": [ "Fase 1: Heb je een darmvernauwing of een voorgeschreven vezelarm dieet, overleg dan met je zorgverlener voordat je iets verandert.", "Fase 2: Voeg één vezelrijker product toe aan je gewone maaltijden en eet er geleidelijk meer van, zolang je het goed verdraagt.", "Fase 3: Vergelijk met behulp van etiketten wat je op een gewone dag eet met het doel van 30 g voor volwassenen, zonder van je medische plan af te wijken." ] } }, "guides": [ { "title": "How to get more fibre into your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/how-to-get-more-fibre-into-your-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vezels", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vezels.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "NL": { "note": "In Nederland is het advies minstens 24 g vezels per dag voor vrouwen en minstens 30 g voor mannen; hoeveel precies, hangt af van hoeveel energie je nodig hebt.", "source": { "title": "Vezels", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vezels.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "replace-sugary-drinks", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/replace-sugary-drinks/", "rank": 14, "title": "Drink water in plaats van suikerhoudende dranken", "summary": "Gezoete dranken vervangen betekent minder vrije suikers en is goed voor je stofwisseling en je tanden.", "why": "Suikerhoudende dranken leveren veel suiker en weinig voedingswaarde. Een meta-analyse koppelde elk extra glas per dag aan 13% meer diabetes type 2, na correctie voor lichaamsvet. Dat verband is een reden om water de standaard te maken, maar bewijst niet dat één vervanging je risico met precies zoveel verlaagt.", "how": [ "Vervang een vaste frisdrank, gezoete ijsthee of energiedrank door water.", "Bestel koffie of thee zonder suiker of siroop.", "Zorg dat koud water of ongezoet bruisend water makkelijk binnen handbereik is.", "Kijk op het etiket naar de hele verpakking, want een fles kan meerdere porties bevatten." ], "category": "Dranken", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse uit 2015 van prospectieve cohorten, ondersteund door CDC-richtlijnen die in 2026 zijn bijgewerkt" }, "impact": { "score": 79, "headline_stat": "Elk extra glas suikerhoudende drank per dag hangt samen met 13% meer risico op diabetes type 2", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 13, "unit": "%", "outcome": "nieuwe gevallen van diabetes type 2, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "per extra glas suikerhoudende drank per dag, gecorrigeerd voor lichaamsvet", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Consumption of sugar sweetened beverages, artificially sweetened beverages, and fruit juice and incidence of type 2 diabetes", "publisher": "BMJ", "year": 2015, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26199070", "tier": 2 }, { "title": "Rethink Your Drink", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/rethink-your-drink/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Bestel je vaste koffie zonder smaaksiroop.", "Drink bij de lunch gewoon bruisend water in plaats van frisdrank.", "Zorg voor gekoeld water in plaats van een voorraad gezoete dranken." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat sportdrank of gezoete koffie weinig suiker bevat: kijk op het etiket of de menukaart.", "Vergelijk geen verschillende portiegroottes: reken de suiker uit voor de hoeveelheid die je echt drinkt." ], "do": { "1m": "Kies de suikerhoudende drank die je het vaakst neemt en bepaal wat je de volgende keer neemt: kraanwater of gewoon bruisend water.", "5m": "Bekijk het etiket van je vaste drankje, ook hoeveel porties er in een fles zitten; vergelijk het met een ongezoet alternatief.", "15m": "Bereid de ruil van morgen voor: vul een schone waterfles, zet hem eventueel koud, en kies voor je vaste koffietent een bestelling zonder siroop.", "plan": { "title": "Verander één drinkgewoonte", "steps": [ "Week 1: Vervang één vaste suikerhoudende drank door water; blijf binnen een eventueel voorgeschreven hoeveelheid vocht.", "Week 2: Bekijk gezoete koffie, thee en energiedrank voor nog een makkelijke ruil.", "Week 3: Kijk welke vervangers je lekker vond en maak die je vaste keuze." ] } }, "guides": [ { "title": "Rethink Your Drink", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/rethink-your-drink/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Food labels", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/how-to-read-food-labels/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vochtbalans", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vocht.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "screen-colorectal-cancer", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/screen-colorectal-cancer/", "rank": 15, "title": "Doe mee aan darmkankerscreening", "summary": "Regelmatige screening kan darmkanker eerder vinden en sommige poliepen weghalen voordat ze kanker worden.", "why": "Sommige vormen van darmkanker ontstaan uit poliepen die bij screening gevonden en weggehaald kunnen worden. Het advies van de USPSTF uit 2021 laat screening beginnen bij 45 jaar voor volwassenen met een gemiddeld risico. Verschillende tests hebben verschillende schema's, en na een afwijkende ontlastingstest is een coloscopie nodig om het onderzoek af te ronden.", "how": [ "Kijk wat het programma in jouw land is: de EU adviseert FIT-screening van 50 tot 74 jaar, en in de VS begint het advies bij 45.", "Kies een aanbevolen test die je kunt afronden, zoals een jaarlijkse FIT of in de VS elke 10 jaar een coloscopie.", "Stuur het ontlastingsmonster snel terug of doe de voorbereiding voor je geplande onderzoek.", "Regel na een afwijkende uitslag het aanbevolen vervolgonderzoek en noteer wanneer je weer aan de beurt bent." ], "category": "Kankerscreening", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Advies van de USPSTF op basis van gerandomiseerde screeningstrials, cohorten en modelstudies" }, "impact": { "score": 78, "headline_stat": "Begin screening bij een gemiddeld risico op 45 jaar", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 45, "unit": "jaar", "outcome": "startleeftijd in de VS voor darmkankerscreening bij een gemiddeld risico", "comparison": "Advies van de USPSTF; screeningsleeftijden verschillen per land", "stat_source": 0, "bound": "from" }, "sources": [ { "title": "Colorectal Cancer: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2021, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/colorectal-cancer-screening", "tier": 1 }, { "title": "Screening Tests to Detect Colorectal Cancer and Polyps", "publisher": "NIH NCI", "year": 2024, "url": "https://www.cancer.gov/types/colorectal/screening-fact-sheet", "tier": 1 }, { "title": "Council Recommendation on a new EU approach on cancer screening", "publisher": "Council of the European Union", "year": 2022, "url": "https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-14770-2022-INIT/en/pdf", "tier": 1 } ], "caution": "Darmkanker in de familie, eerdere poliepen of een darmontsteking kunnen betekenen dat je eerder getest moet worden. Bloedverlies of aanhoudende veranderingen in je ontlasting moeten onderzocht worden, wacht daarmee niet op screening; van 76 tot 85 jaar is het een persoonlijke afweging.", "practice": { "examples": [ "Is je screeningspakket niet aangekomen, neem dan contact op met het programma om je adres en je deelname te controleren.", "Houd bij een FIT-test van de NHS het monster uit het toiletwater en stuur het snel op in de meegeleverde envelop." ], "pitfalls": [ "Een positieve ontlastingstest is niet het einde van de screening, dus regel het aanbevolen vervolgonderzoek.", "Bloedverlies of aanhoudende veranderingen in je ontlasting moeten onderzocht worden, dus neem contact op met een zorgverlener in plaats van op een uitnodiging voor screening te wachten." ], "do": { "5m": "Kijk in je lokale screeningsprogramma of je uitnodiging wanneer je aan de beurt bent; ben je te laat, vraag dan een testpakket of afspraak aan.", "15m": "Heb je al een FIT-test in huis, lees dan de instructies, kijk hoe je hem terugstuurt en leg klaar wat je nodig hebt voor je volgende ontlasting.", "plan": { "title": "Rond de screening helemaal af", "steps": [ "Controleer of je in aanmerking komt en bespreek darmkanker in de familie of eerdere poliepen met je zorgverlener.", "Kies een aangeboden test die je kunt afronden en volg de voorbereidingsinstructies die erbij horen.", "Stuur je monster snel terug of ga naar je geplande onderzoek.", "Lees de uitslag, rond een aanbevolen vervolgonderzoek af en noteer wanneer je weer aan de beurt bent." ] }, "1m": "Zoek op op welke leeftijden jouw land op darmkanker screent (45 tot 75 in de VS, 50 tot 74 in Engeland) en kijk of jij in die groep valt." }, "guides": [ { "title": "Bowel cancer screening", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/bowel-cancer-screening/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Screening for Colorectal Cancer", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/colorectal-cancer/screening/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Bevolkingsonderzoek darmkanker", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/darmkanker/", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "BE": { "note": "In België (Vlaanderen) krijg je om de twee jaar gratis een stoelgangtest, vanaf het jaar waarin je 50 wordt tot en met het jaar waarin je 74 wordt. Een nieuwe test aanvragen kan via het gratis nummer 0800 60 160.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoek dikkedarmkanker", "publisher": "Centrum voor Kankeropsporing, Bevolkingsonderzoek Vlaanderen", "url": "https://dikkedarmkanker.bevolkingsonderzoek.be/nl", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "CZ": { "note": "In Tsjechië kunnen mensen van 45 tot 74 jaar kiezen tussen een ontlastingstest (TOKS) elke 2 jaar of een screeningscoloscopie elke 10 jaar. Vraag ernaar bij je huisarts of gynaecoloog.", "source": { "title": "Rakovina tlustého střeva a konečníku: screeningový program", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/325-rakovina-tlusteho-streva-a-konecniku-screeningovy-program", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering darmkankerscreening vanaf 50 jaar: twee coloscopieën met 10 jaar ertussen, of elke 2 jaar een ontlastingstest. Verzekeraars sturen uitnodigingen op 50, 55, 60 en 65 jaar, maar je kunt ook zonder uitnodiging meedoen.", "source": { "title": "Programm zur Früherkennung von Darmkrebs", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/themen/methodenbewertung/erwachsene/krebsfrueherkennung/darmkrebs-screening/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje breidt Orden SND/356/2026 het nationale bevolkingsonderzoek naar darmkanker uit naar vrouwen en mannen van 50 tot 74 jaar, met elke 2 jaar een test op verborgen bloed in de ontlasting. De regio's krijgen vijf jaar om met de wijziging te beginnen en tien jaar om bijna iedereen van 70 tot 74 jaar te bereiken.", "source": { "title": "Ministerio de Sanidad - Profesionales - INFORMACIÓN GENERAL - CRIBADO CANCER - CANCER COLORRECTAL", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/cribado/cribadoCancer/cancerColon/infoGeneral.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland krijgen mensen van 55 tot 75 jaar elke 2 jaar gratis een ontlastingstest voor thuis toegestuurd. De eerste uitnodiging komt binnen een jaar nadat je 55 bent geworden.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoek darmkanker: uw uitnodiging", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/darmkanker/de-uitnodiging/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen biedt het screeningsprogramma een coloscopie aan van 50 tot 65 jaar, of van 40 tot 49 jaar als een ouder, broer, zus of kind darmkanker had. Je komt in aanmerking als je de afgelopen 10 jaar geen coloscopie hebt gehad en geen klachten hebt die erop wijzen. Een verwijzing is niet nodig.", "source": { "title": "Metody zapobiegania | Jelito grube", "publisher": "Narodowy Portal Onkologiczny", "url": "https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/jelito-grube/metody-zapobiegania", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne is er screening op darmkanker voor iedereen van 50 tot 75 jaar: de huisarts verwijst je elke 2 jaar voor een test op verborgen bloed in de ontlasting of een FIT. Mensen met risicofactoren worden elk jaar getest, en na een positieve uitslag volgt een verwijzing voor een coloscopie.", "source": { "title": "Порядок скринінгу і ранньої діагностики колоректального раку та моніторингу стану здоров'я пацієнтів з груп ризику", "publisher": "Ministry of Health of Ukraine, Order No. 1368 (official text on zakon.rada.gov.ua)", "url": "https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1275-24", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 45, "age_max": 75 }, "delta": 18, "reason": "De USPSTF adviseert standaardscreening van 45 tot 75 jaar" }, { "when": { "region": [ "europe" ], "age_min": 50, "age_max": 74 }, "delta": 8, "reason": "De EU adviseert FIT-screening van 50 tot 74 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "whole-grains", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/whole-grains/", "rank": 16, "title": "Kies vaker volkoren", "summary": "Geraffineerde granen vervangen levert extra vezels op en hangt samen met een betere gezondheid van hart en bloedvaten.", "why": "Volkorenproducten bevatten meer van de vezels en voedingsstoffen van de graankorrel. Een meta-analyse vond 16% minder sterfte bij mensen die het meeste volkoren aten, vergeleken met mensen die het minste aten. Dit waren observationele vergelijkingen, die niet kunnen bewijzen dat alleen de ruil van graanproduct het verschil veroorzaakte.", "how": [ "Probeer havermout of een ontbijtgraan dat vooral uit volkoren bestaat.", "Vervang een deel van je witbrood, witte rijst of pasta door volkorenvarianten.", "Zoek naar volkoren tarwe of een ander volkoren graan vooraan in de ingrediëntenlijst.", "Stap geleidelijk over als je liever een mix van structuren hebt." ], "category": "Plantaardig eten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse uit 2016 van 14 prospectieve onderzoeken met 786.076 deelnemers" }, "impact": { "score": 78, "headline_stat": "Meeste tegenover minste volkoren hangt samen met 16% minder sterfte", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -16, "unit": "%", "outcome": "sterfte door alle oorzaken, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "meeste tegenover minste volkoren", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Whole Grain Intake and Mortality From All Causes, Cardiovascular Disease, and Cancer", "publisher": "Circulation", "year": 2016, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27297341", "tier": 2 }, { "title": "Choosing Healthy Carbs", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/diabetes/healthy-eating/choosing-healthy-carbs.html", "tier": 1 } ], "caution": "Heb je coeliakie, kies dan glutenvrije volkorenproducten, zoals zilvervliesrijst en gecertificeerde glutenvrije haver.", "practice": { "examples": [ "Gebruik half witte en half volkorenpasta terwijl je aan de structuur went.", "Eet gewone havermout in plaats van gezoete ontbijtgranen.", "Probeer zilvervliesrijst in je vaste rijstgerecht." ], "pitfalls": [ "Ga niet af op een bruine kleur of 'meergranen': kijk of er een volkoren graan vooraan in de ingrediënten staat.", "Heb je coeliakie, gebruik dan geen gewone tarwe of haver: kies zilvervliesrijst of gecertificeerde glutenvrije haver." ], "do": { "1m": "Kies één basisproduct dat je vaak eet en de ruil ervoor: witbrood wordt volkorenbrood, witte rijst wordt zilvervliesrijst, gezoete ontbijtgranen worden havermout.", "5m": "Vergelijk de ingrediëntenlijst van twee soorten brood of ontbijtgranen: staat volkoren vooraan? Let bij coeliakie op het glutenetiket.", "15m": "Maak een volkorenontbijt dat je kunt herhalen, zoals havermout met melk of een geschikt verrijkt alternatief; volg de bereidingswijze.", "30m": "Begin aan een maaltijd met zilvervliesrijst: snijd groente terwijl de rijst kookt en volg de kooktijd op de verpakking, ook als die langer is dan 30 minuten.", "plan": { "title": "Maak één graanruil blijvend", "steps": [ "Week 1: Probeer één geschikt volkorenontbijt of volkorenbrood.", "Week 2: Probeer volkorenpasta of zilvervliesrijst in een bekend avondgerecht, eventueel gemengd met wat je gewend bent.", "Week 3: Houd de ruilen aan die je het lekkerst vindt en kijk bij nieuwe producten naar de ingrediëntenlijst." ] } }, "guides": [ { "title": "Choosing Healthy Carbs", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/diabetes/healthy-eating/choosing-healthy-carbs.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Volkoren", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/volkoren.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "break-up-sitting", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/break-up-sitting/", "rank": 17, "title": "Onderbreek lang stilzitten", "summary": "Een deel van je zittijd vervangen door bewegen levert over de dag extra activiteit op.", "why": "Lange periodes van stilzitten hangen samen met een hoger risico op hart- en vaatziekten en diabetes. In een geharmoniseerde analyse van acht onderzoeken met bewegingsmeters hadden de volwassenen in het kwart dat het meest stilzat ongeveer 2,6 keer zoveel sterfte als het kwart dat het minst stilzat; dat is een observationele vergelijking, geen trial. De WHO adviseert stilzitten te beperken en de NHS raadt aan lange periodes zonder beweging te onderbreken, maar van geen enkele pauzefrequentie is bewezen dat die bescherming garandeert.", "how": [ "Sta op en beweeg tussen werktaken of afleveringen op tv door.", "Loop rond tijdens telefoongesprekken als dat kan.", "Gebruik een herinnering als er vaak uren voorbijgaan zonder dat je beweegt.", "Is staan moeilijk, kies dan een comfortabele beweging op een stoel of een aangepaste activiteit." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-richtlijn over zittend gedrag uit 2020, met een geharmoniseerde meta-analyse van 8 cohorten met bewegingsmeters (n=36.383)" }, "impact": { "score": 77, "headline_stat": "Het kwart van de volwassenen dat het meest stilzit: 2,6 keer zoveel sterfte als het kwart dat het minst stilzit", "stat_source": 3 }, "sources": [ { "title": "Physical activity", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/", "tier": 1 }, { "title": "Benefits of exercise", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-health-benefits/", "tier": 1 }, { "title": "Dose response associations between accelerometry measured physical activity and sedentary time and all cause mortality", "publisher": "BMJ", "year": 2019, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6699591/", "tier": 2 } ], "practice": { "examples": [ "Maak tussen werktaken door een korte wandeling, als dat comfortabel gaat.", "Is staan moeilijk, doe dan in een tv-pauze een vertrouwde, comfortabele beweging op je stoel.", "Voer telefoongesprekken staand of lopend als dat uitkomt." ], "pitfalls": [ "Een training alleen compenseert lange periodes van zitten niet, want de NHS vraagt om allebei, dus las ook korte beweegpauzes in.", "Doen alsof één vaste pauzefrequentie medisch bewezen is, geeft schijnprecisie, dus gebruik herinneringen die bij je dag passen." ], "do": { "1m": "Sta op en beweeg een minuut, bijvoorbeeld door een glas water te halen; is staan moeilijk, marcheer dan zittend met je heupen.", "5m": "Doe de zittende NHS-oefeningen: borst strekken, bovenlichaam draaien en zittend marcheren, of maak een korte wandeling als dat kan.", "15m": "Bekijk een gewone werkdag, markeer de langste periodes zonder beweging en koppel korte beweegpauzes aan taakwisselingen of telefoontjes waar dat kan.", "plan": { "title": "Beweeg tussen je dagelijkse taken door", "steps": [ "Fase 1: Let op wanneer je lang zit zonder te bewegen.", "Fase 2: Kies een comfortabele beweging en koppel die aan een bestaand moment, zoals het afronden van een taak.", "Fase 3: Kijk welke momenten werkten en voeg er een toe; kies oefeningen op een stoel als staan moeilijk is." ] } }, "guides": [ { "title": "Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sitting exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/sitting-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil gezond bewegen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/gezond-leven/ik-wil-gezond-bewegen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "desk_job": true }, "delta": 15, "reason": "Bureauwerk kan zorgen voor lange periodes van zitten" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "replace-saturated-fat", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/replace-saturated-fat/", "rank": 18, "title": "Vervang boter door onverzadigde olie", "summary": "Verzadigd vet vervangen kan het risico op hart- en vaatproblemen verlagen.", "why": "Verzadigd vet verhoogt het LDL-cholesterol, dat bijdraagt aan aderverkalking. Langlopende trials in een Cochrane-review vonden 17% minder hart- en vaatproblemen samen na minder verzadigd vet, met weinig duidelijk effect op sterfte. Het vervangen door onverzadigde vetten is nuttiger dan gewoon olie toevoegen aan dezelfde maaltijden.", "how": [ "Gebruik raapzaad-, olijf-, zonnebloem- of sojaolie in plaats van boter, ghee of reuzel.", "Kies noten, zaden of avocado als alternatief voor een deel van de producten met veel verzadigd vet.", "Vergelijk het verzadigd vet op de etiketten van smeersels en kant-en-klaarproducten." ], "category": "Vetten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Cochrane-review uit 2020; 12 trials en 53.758 deelnemers in de analyse van hart- en vaatproblemen" }, "impact": { "score": 77, "headline_stat": "Minder verzadigd vet gaf in trials 17% minder hart- en vaatproblemen samen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -17, "unit": "%", "outcome": "hart- en vaatproblemen samen, in trials", "comparison": "minder verzadigd vet tegenover meer of gewone voeding", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Effect of cutting down on the saturated fat we eat on our risk of heart disease", "publisher": "Cochrane", "year": 2020, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD011737_effect-cutting-down-saturated-fat-we-eat-our-risk-heart-disease", "tier": 1 }, { "title": "Heart Healthy Living: Choose Heart Healthy Foods", "publisher": "NIH NHLBI", "year": 2025, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-healthy-living/healthy-foods", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Gebruik in de pan een beetje olijf- of raapzaadolie in plaats van boter.", "Kies op je toast een smeersel met onverzadigde olie in plaats van boter.", "Probeer avocado in plaats van een deel van de kaas op een boterham." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat kokosolie een gezondere ruil is: het bevat veel verzadigd vet, dus kies olijf- of raapzaadolie.", "Voeg niet alleen olie toe aan je gewone vetten: vervang een deel van de boter, ghee of reuzel." ], "do": { "1m": "Denk aan het vet dat je het meest gebruikt. Is dat boter, ghee, reuzel of kokosolie, kies dan olijf- of raapzaadolie als vervanger.", "5m": "Vergelijk het verzadigd vet per 100 g van twee smeersels en kies een geschikte optie met minder verzadigd vet.", "15m": "Pas één bekend recept aan door de boter of ghee te vervangen door een kleine hoeveelheid onverzadigde olie; schrijf op wat je nodig hebt.", "30m": "Maak dat aangepaste gerecht, met olie in plaats van het gebruikelijke vaste vet en met porties die goed voelen.", "plan": { "title": "Vervang één vaste bron", "steps": [ "Week 1: Verander het vet dat je gebruikt voor één kookklus die je vaak doet.", "Week 2: Vergelijk een smeersel of kant-en-klaarproduct en kies minder verzadigd vet.", "Week 3: Houd de ruilen aan die je lekker vindt en bekijk een volgende maaltijd." ] } }, "guides": [ { "title": "Facts about fat", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/different-fats-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vetten", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vetten.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "act-fast-on-stroke-signs", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/act-fast-on-stroke-signs/", "rank": 19, "title": "Herken een beroerte en een hartaanval", "summary": "De signalen herkennen en in de eerste minuten een ambulance bellen beschermt hersenen en hartspier.", "why": "Een beroerte en een hartaanval vernietigen minuut na minuut weefsel. De CDC zegt dat bij een beroerte elke minuut telt, en volgens de Britse NICE-richtlijn wordt een stolseloplossend medicijn gegeven binnen 4,5 uur na het begin van de klachten en kan het stolsel bij sommige mensen tot 24 uur worden verwijderd; wacht dus nooit af of het overgaat en ga er niet van uit dat het te laat is. Ook de kans om een hartaanval te overleven is groter naarmate de spoedbehandeling eerder begint. De signalen kennen en een ambulance bellen, in plaats van zelf te rijden of af te wachten, maakt snelle behandeling mogelijk.", "how": [ "Leer FAST voor een beroerte: Face (scheve mond), Arm (krachtverlies in een arm), Speech (moeite met praten), Time (bel meteen om hulp). De CDC noemt ook plotselinge problemen met evenwicht of zien.", "Leer de signalen van een hartaanval: druk of pijn op de borst, pijn die uitstraalt naar kaak, nek, rug, armen of schouders, kortademigheid, koud zweet, je flauw voelen.", "Weet dat ongewone vermoeidheid, misselijkheid of overgeven ook signalen van een hartaanval zijn, en dat vrouwen daar vaker last van hebben.", "Bel meteen het alarmnummer: 999 in het VK, 911 in de VS, 112 overal in de EU. Rijd niet zelf.", "Noteer hoe laat de klachten begonnen, en bel ook als de signalen van een beroerte in de afgelopen 24 uur alweer zijn verdwenen." ], "category": "Noodgevallen", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Spoedrichtlijnen van de CDC en de NHS over het herkennen van een beroerte en een hartaanval" }, "impact": { "score": 76, "headline_stat": "Stolseloplossend medicijn bij een beroerte wordt gegeven binnen 4,5 uur na het begin van de klachten; stolselverwijdering bij sommigen tot 24 uur", "stat_source": 4 }, "sources": [ { "title": "Signs and Symptoms of Stroke", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/stroke/signs-symptoms/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Symptoms of a stroke", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/", "tier": 1 }, { "title": "About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/heart-disease/about/heart-attack.html", "tier": 1 }, { "title": "112, the EU emergency phone number", "publisher": "European Commission", "year": 2026, "url": "https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/112", "tier": 1 }, { "title": "Stroke and transient ischaemic attack in over 16s: diagnosis and initial management (NG128): Recommendations", "publisher": "NICE", "year": 2022, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng128/chapter/Recommendations", "tier": 1 } ], "caution": "Dit onderdeel gaat over snel handelen, niet over zelf iets behandelen. Volg de instructies van de meldkamer op, en ga er niet van uit dat adviezen over aspirine uit een ander land ook voor jou gelden.", "practice": { "examples": [ "Gaat iemand plotseling onduidelijk praten of hangt een mondhoek scheef, bel dan meteen een ambulance.", "Gaat druk op de borst samen met kortademigheid of koud zweet, bel dan het alarmnummer in plaats van zelf te rijden." ], "pitfalls": [ "Klachten die wegtrekken kunnen nog steeds dringend zijn, dus bel om hulp, ook als de signalen van een beroerte zijn gestopt.", "Wachten tot je het zeker weet vertraagt de zorg, dus bel meteen bij een vermoedelijke beroerte of hartaanval en volg de meldkamer." ], "do": { "1m": "Leer FAST: scheve mond, zwakke arm, moeite met praten, bel direct. Zie je die signalen nu, bel dan nu het alarmnummer.", "5m": "Sla je alarmnummer op (112 in de EU, 999 in het VK, 911 in de VS) en leer de signalen van een hartaanval: pijn of druk op de borst, kortademigheid, koud zweet.", "15m": "Heeft niemand klachten, oefen dan met iemand wat je zou zeggen: waar je bent, welke signalen je ziet en wanneer ze begonnen. Bel nooit om het te testen.", "plan": { "title": "Wees klaar om direct te handelen", "steps": [ "Leer de signalen van een beroerte en een hartaanval en het alarmnummer bij jou in de buurt.", "Vertel iemand die dicht bij je staat dat vermoedelijke klachten betekenen: meteen een ambulance bellen.", "Krijgt iemand klachten, bel dan direct, noteer zo mogelijk het tijdstip waarop het begon en volg de meldkamer; rijd niet zelf." ] } }, "guides": [ { "title": "Symptoms of a stroke", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/heart-disease/about/heart-attack.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hoe herken je een beroerte en waar komt het door?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/beroerte/tia-herseninfarct-hersenbloeding-herkennen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië bel je 155, het landelijke nummer voor medische noodgevallen, of 112.", "source": { "title": "Zdravotnická záchranná služba: tísňová linka 155 nebo 112", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/205-zdravotnicka-zachranna-sluzba", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland bel je 112 bij levensgevaar. Via 116117 bereik je de artsendienst buiten kantooruren, voor dringende problemen die niet levensbedreigend zijn.", "source": { "title": "Nummern für den Notfall", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/notfallnummern", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje zegt het ministerie van Volksgezondheid dat je bij direct levensgevaar meteen het alarmnummer 112 belt.", "source": { "title": "024. Línea de atención a la conducta suicida", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/linea024/home.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland bel je 112 voor spoedeisende hulp, bijvoorbeeld als iemand dringend medische hulp nodig heeft of bij levensgevaar.", "source": { "title": "Wanneer kan ik alarmnummer 112 bellen?", "publisher": "Rijksoverheid", "url": "https://www.rijksoverheid.nl/vraag-en-antwoord/alarmnummer-112/wanneer-112-bellen", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen bel je 999 voor een ambulance of 112, het alarmnummer dat in de hele EU werkt.", "source": { "title": "Pogotowie i numer alarmowy", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/pogotowie-i-numer-alarmowy", "year": 2022 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne leert het Public Health Center het ezelsbruggetje МОЗОК (brein) voor de signalen van een beroerte, en zegt het: zie je er ook maar één, bel dan meteen een ambulance op 103.", "source": { "title": "Попередь, розпізнай, врятуй: алгоритм дій при перших ознаках інсульту та правила профілактики хвороби", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/popered-rozpiznay-vryatuy-algoritm-diy-pri-pershikh-oznakakh-insultu-ta-pravila-profilaktiki", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 50 }, "delta": 10, "reason": "De CDC noemt leeftijd als een van de factoren die het risico op een hartaanval verhogen" }, { "when": { "smoker": [ "current" ] }, "delta": 8, "reason": "Roken is een van de drie belangrijkste risicofactoren die de CDC noemt" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "daily-steps", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/daily-steps/", "rank": 20, "title": "Zet elke dag meer stappen", "summary": "Meer stappen per dag hangt samen met een betere gezondheid, en het voordeel begint al onder de 10.000 stappen.", "why": "Wandelen is een laagdrempelige manier om over de dag meer te bewegen. Een review uit 2025 vond dat 7.000 stappen per dag, tegenover 2.000, samenhing met een 47% lager relatief risico op overlijden tijdens de follow-up. Deze observationele gegevens kunnen niet bewijzen dat extra stappen die hele daling veroorzaken, en leggen ook geen verplicht doel vast.", "how": [ "Gebruik je telefoon, een stappenteller of een bekende route om te zien hoeveel je gewoonlijk beweegt.", "Voeg een korte wandeling toe aan iets wat je al elke dag doet.", "Bouw op naar een niveau dat je kunt volhouden, in plaats van 10.000 te zien als een examen waarvoor je slaagt of zakt.", "Tel korte ritjes en boodschappen te voet net zo goed mee als bewuste wandelingen." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Systematische review uit 2025 van 57 onderzoeken; de schatting voor sterfte bundelde 14 onderzoeken" }, "impact": { "score": 76, "headline_stat": "7.000 tegenover 2.000 stappen per dag: 47% lager risico op overlijden in cohorten", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -47, "unit": "%", "outcome": "risico op overlijden door alle oorzaken tijdens de follow-up, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "7.000 tegenover 2.000 stappen per dag in cohorten", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Daily steps and health outcomes in adults: a systematic review and dose response meta analysis", "publisher": "The Lancet Public Health", "year": 2025, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40713949", "tier": 2 }, { "title": "Walking for health", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/walking-for-health/", "tier": 1 } ], "caution": "Pas het wandelen aan je beweeglijkheid en klachten aan; stappentellers meten niet alle nuttige vormen van bewegen.", "practice": { "examples": [ "Loop een deel van een boodschap die je toch al doet, als de route en afstand bij je passen.", "Een korte wandeling met een vriend na het eten is vaak makkelijker vol te houden dan een extra training." ], "pitfalls": [ "Jagen op 10.000 stappen kan je eigen vooruitgang verbergen, dus bouw op vanaf wat je gewoonlijk loopt.", "Wie alleen stappen telt, vergeet fietsen, zwemmen en aangepast bewegen, dus tel die successen ook mee." ], "do": { "1m": "Kies deze week één kort ritje dat je zou kunnen lopen in plaats van rijden, bijvoorbeeld naar de winkel.", "5m": "Kun je lopen, maak dan een wandeling van vijf minuten in een comfortabel tempo, al is het maar een rondje om het blok.", "15m": "Loop naar de winkel, of loop een deel van een boodschap die je normaal met de auto doet.", "30m": "Maak na het eten een ommetje met familie of een vriend, en keer eerder om als je moe wordt.", "plan": { "title": "Meer stappen, vanaf je eigen startpunt", "steps": [ "Fase 1: Let op hoeveel je gewoonlijk loopt, met een bekende route of een stappenteller die je al hebt.", "Fase 2: Voeg één korte wandeling toe aan een dagelijkse gewoonte.", "Fase 3: Maak hem geleidelijk langer als dat comfortabel is; houd het op zwaardere dagen korter.", "Fase 4: Houd een routine vast die je kunt volhouden, zonder dat je een bepaald aantal stappen moet halen." ] } }, "guides": [ { "title": "Walking for health", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/walking-for-health/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Steps for Getting Started With Physical Activity", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil gezond bewegen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/gezond-leven/ik-wil-gezond-bewegen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "PL": { "note": "In Polen raadt het patiëntenportaal 10.000 stappen per dag aan, te beginnen met 5.000 als je het grootste deel van de dag zit. De app mojeIKP heeft een stappenteller.", "source": { "title": "Ćwicz dla siebie", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/cwicz-dla-siebie", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "activity": [ "low" ] }, "delta": 12, "reason": "Een dagelijkse stevige wandeling telt mee voor de beweegrichtlijn per week" }, { "when": { "activity": [ "high" ] }, "delta": -20, "reason": "Je beweegt per week al meer dan de richtlijn" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-social-connection", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-social-connection/", "rank": 21, "title": "Maak tijd voor mensen die je vertrouwt", "summary": "Regelmatig steunend contact verlicht eenzaamheid, die de WHO nu koppelt aan honderdduizenden sterfgevallen per jaar.", "why": "Steunende relaties geven je het gevoel erbij te horen en praktische hulp als het leven zwaar wordt. De WHO schat dat eenzaamheid elk jaar 871.000 sterfgevallen veroorzaakt, en dat ongeveer 1 op de 6 mensen wereldwijd, 15,8%, zich eenzaam voelt. Die cijfers laten zien hoe groot het probleem is in de bevolking; ze beloven niet dat een vast aantal bezoekjes jouw eigen risico verandert.", "how": [ "Spreek een vast belmoment of bezoek af met iemand bij wie je echt graag bent.", "Word lid van een terugkerende groep bij jou in de buurt rond een interesse die je al hebt.", "Vertel iemand die je vertrouwt wanneer je behoefte hebt aan gezelschap of praktische hulp.", "Blijft de eenzaamheid, vraag dan bij een welzijnsorganisatie of zorgverlener welke steun er bij jou in de buurt is." ], "category": "Verbondenheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Schattingen van de WHO Commission on Social Connection en NHS-adviezen over welzijn; verbanden met gezondheid bewijzen nog geen effect van een interventie" }, "impact": { "score": 76, "headline_stat": "De WHO schat dat eenzaamheid elk jaar 871.000 sterfgevallen veroorzaakt", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Social connection", "publisher": "WHO", "year": 2025, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/social-connection", "tier": 1 }, { "title": "5 steps to mental wellbeing", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/five-steps-to-mental-wellbeing/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Spreek met een vriend een vast belmoment op zondag af, en houd het korter in drukke weken.", "Word lid van een leesclub in de buurt waar je steeds dezelfde mensen ziet." ], "pitfalls": [ "Ook met een volle agenda kun je je eenzaam voelen: maak ruimte voor mensen bij wie je je veilig en gehoord voelt.", "Heb je niemand om contact mee op te nemen, vraag dan bij een welzijnsorganisatie naar groepen of maatjesprojecten, in plaats van eenzaamheid als je eigen schuld te zien." ], "do": { "1m": "Is er iemand in de buurt die je vertrouwt, bedank die persoon dan voor één concreet ding en vraag hoe het gaat; geef het antwoord je aandacht.", "5m": "Stuur iemand die je vertrouwt een concrete uitnodiging, zoals een belletje van 15 minuten morgen, en stel een tijdstip voor dat jou uitkomt.", "15m": "Bel of praat met iemand bij wie je graag bent. Vertel één ding over je dag en vraag naar die van de ander.", "30m": "Breng een halfuur samen door bij een drankje of een gezamenlijke activiteit, in het echt of aan de telefoon als de deur uit gaan lastig is.", "plan": { "title": "Maak contact makkelijker om te herhalen", "steps": [ "Spreek deze week één gesprek af met iemand die je vertrouwt, of neem contact op met een groep in de buurt als je nieuwe contacten zoekt.", "Spreek daarna af wanneer je elkaar weer ziet of spreekt.", "Houd na een paar keer vast wat steun geeft; vraag hulp bij een welzijnsorganisatie of zorgverlener als de eenzaamheid blijft." ] } }, "guides": [ { "title": "Dealing with loneliness", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/loneliness/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik voel me eenzaam. Wat kan ik doen?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/eenzaamheid/ik-voel-me-eenzaam", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_max": 24 }, "delta": 10, "reason": "WHO: jongeren melden de meeste eenzaamheid, 21% zegt zich eenzaam te voelen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "healthy-weight", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/healthy-weight/", "rank": 22, "title": "Werk naar een gewicht dat bij je past", "summary": "Heeft overgewicht invloed op je gezondheid, dan kan een bescheiden, blijvend gewichtsverlies je bloeddruk en bloedsuiker verbeteren.", "why": "De CDC geeft aan dat zelfs 5% gewichtsverlies de gezondheid kan verbeteren als je gewicht boven een gezond bereik ligt. Bewegen helpt bij het beheersen van je gewicht en heeft ook voordelen als de weegschaal weinig verandert. BMI is maar één maat, dus doelen moeten passen bij je gezondheid, je functioneren en je omstandigheden.", "how": [ "Heeft je gewicht invloed op je gezondheid, spreek dan met een deskundige zorgverlener een haalbaar doel af.", "Bouw beweging die je kunt herhalen in je week in en houd tijd vrij voor slaap.", "Kijk na verloop van tijd hoe het gaat: hoe je je voelt en wat je kunt, en ook je gewicht.", "Zoek gestructureerde begeleiding als je huidige aanpak niet helpt." ], "category": "Gezond gewicht", "domain": "sleep-movement", "effort": "high", "evidence": { "grade": "A", "basis": "CDC-richtlijnen over gewichtsbeheersing, actueel beweegadvies en BMI-categorieën voor volwassenen" }, "impact": { "score": 75, "headline_stat": "Zelfs 5% gewichtsverlies kan de gezondheid verbeteren als je gewicht boven een gezond bereik ligt", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Steps for Losing Weight", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/losing-weight/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Physical Activity and Your Weight and Health", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Adult BMI Categories", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/bmi/adult-calculator/bmi-categories.html", "tier": 1 } ], "caution": "Probeer tijdens een zwangerschap niet bewust af te vallen zonder begeleiding van een specialist; vraag advies op maat bij kwetsbaarheid, een eetstoornis in het verleden of onverklaarde gewichtsveranderingen.", "practice": { "examples": [ "Kies één gewoonte die je kunt herhalen, zoals op tijd naar bed gaan, in plaats van je hele routine in één keer om te gooien.", "Vraag een deskundige zorgverlener hoe je gezondheid, medicijnen en omstandigheden een gewichtsdoel bepalen.", "Maak van een vaag doel als \"meer bewegen\" het doel \"ik wandel deze week op 3 dagen 15 minuten\"." ], "pitfalls": [ "Een doel om snel af te vallen is moeilijk vol te houden, dus spreek haalbare doelen af en kijk naar je gewoonten, niet alleen naar je gewicht.", "Aannemen dat iedereen moet afvallen is niet veilig, dus vraag advies op maat bij zwangerschap, kwetsbaarheid, een eetstoornis in het verleden of onverklaarde gewichtsveranderingen." ], "do": { "1m": "Schrijf op waarom je iets wilt veranderen, zoals meer energie of je hart beschermen, en leg het ergens waar je het elke dag ziet.", "5m": "Noteer hoe je gewoonlijk slaapt en beweegt en kies één kleine gewoonte om aan te werken; bewaar afvaldoelen voor een gesprek over wat bij je gezondheid past.", "15m": "Bereid een gesprek over je gewicht voor: schrijf je zorgen op, je huidige medicijnen, wat je eerder hebt geprobeerd en één verandering die je kunt volhouden; vraag naar gestructureerde begeleiding.", "plan": { "title": "Begin met een gezondheidsdoel", "steps": [ "Fase 1: Bepaal wat je in je dagelijks leven wilt verbeteren en vraag of gewichtsverandering voor jou zinvol is.", "Fase 2: Kies één of twee haalbare gewoonten, zo nodig met begeleiding, zoals regelmatig bewegen of genoeg slaap.", "Fase 3: Kijk wat haalbaar is en hoe je je voelt en functioneert; pas je aanpak aan in plaats van snel te willen afvallen." ] } }, "guides": [ { "title": "Steps for Losing Weight", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/losing-weight/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik ben te zwaar en wil gezonder gaan eten", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/overgewicht-bij-volwassenen/ik-ben-te-zwaar-en-wil-gezonder-gaan-eten", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": { "bmi_min": 25, "pregnant": false }, "boosts": [ { "when": { "age_min": 20, "bmi_min": 30 }, "delta": 15, "reason": "Je BMI valt in het bereik dat de CDC als obesitas indeelt" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "beans-lentils", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/beans-lentils/", "rank": 23, "title": "Eet vaker bonen en linzen", "summary": "Peulvruchten leveren vezels en eiwit en kunnen het LDL-cholesterol een beetje verlagen.", "why": "Bonen, linzen, kikkererwten en spliterwten zijn een goedkoop alternatief voor een deel van je vleesmaaltijden. In trials verlaagden voedingspatronen met ongeveer één portie peulvruchten per dag het LDL-cholesterol met gemiddeld 0,17 mmol/l, vergeleken met andere voedingspatronen. De onderzoeken maten een risicofactor, geen aangetoonde daling van het aantal hartaanvallen.", "how": [ "Doe bonen of linzen uit blik in een soep, salade of curry.", "Vervang een deel van het vlees in een bekend recept door gekookte peulvruchten.", "Begin met kleine porties en eet er meer van zolang je het goed verdraagt.", "Kies varianten zonder toegevoegd zout of spoel peulvruchten uit blik af." ], "category": "Plantaardig eten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Meta-analyse van 26 gerandomiseerde trials met 1.037 deelnemers, ondersteund door nationale voedingsrichtlijnen" }, "impact": { "score": 74, "headline_stat": "Voeding met veel peulvruchten verlaagde het LDL-cholesterol in trials met 0,17 mmol/l", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Effect of dietary pulse intake on established therapeutic lipid targets for cardiovascular risk reduction", "publisher": "CMAJ", "year": 2014, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24710915", "tier": 2 }, { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Roer kant-en-klare linzen uit blik door je vaste soep.", "Vervang een deel van het gehakt in een pastasaus door gekookte bonen.", "Doe kikkererwten uit blik door een salade, nadat je ze hebt laten uitlekken en afgespoeld." ], "pitfalls": [ "Begin niet met een enorme portie als je van bonen een opgeblazen gevoel krijgt: probeer een paar lepels en eet er geleidelijk meer van.", "Ga er niet van uit dat alle bonen uit blik weinig zout bevatten: kies varianten zonder toegevoegd zout of laat ze uitlekken en spoel ze af." ], "do": { "1m": "Noem een maaltijd die je al met gehakt kookt en kies bonen of linzen om de volgende keer een deel van het vlees te vervangen.", "5m": "Laat gekookte bonen uit blik uitlekken en spoel ze af voor een salade of soep; kies een portie die past bij je spijsvertering en een eventueel voorgeschreven dieet.", "15m": "Meng kikkererwten uit blik, gewassen gesneden groente en een beetje olijfolie tot een lunch; gebruik alleen ingrediënten die je goed verdraagt.", "30m": "Maak een saus van tomaat en linzen met linzen uit blik; vervang een deel van het gebruikelijke gehakt, of alles.", "plan": { "title": "Wen aan peulvruchten", "steps": [ "Week 1: Probeer een paar lepels gekookte bonen of linzen in een bekende maaltijd.", "Week 2: Herhaal die maaltijd en neem meer peulvruchten als dat goed gaat.", "Week 3: Probeer een tweede soort peulvrucht in een soep, salade of curry en houd een paar blikken bij de hand." ] } }, "guides": [ { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Salt in your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/salt-in-your-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Peulvruchten", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/peulvruchten.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "limit-processed-meat", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/limit-processed-meat/", "rank": 24, "title": "Eet bewerkt vlees alleen af en toe", "summary": "Minder spek, ham en worst eten betekent minder blootstelling aan een oorzaak van darmkanker.", "why": "Bewerkt vlees is door het IARC ingedeeld als kankerverwekkend voor mensen, met het sterkste bewijs voor darmkanker. De beoordeling uit 2015 schatte een ongeveer 18% hoger relatief risico op darmkanker per 50 g per dag. Dat is een relatieve stijging, geen extra 18 procentpunt, en de WHO-update van 2026 houdt de indeling als kankerverwekkend aan.", "how": [ "Vervang een deel van je maaltijden met spek, worst of ham door bonen, eieren of vis.", "Probeer hummus of restjes onbewerkte kip op je brood.", "Kijk naar de ingrediënten: kip- of kalkoenbeleg dat geconserveerd is, kan ook bewerkt vlees zijn." ], "category": "Eiwitbronnen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Causale beoordeling door het IARC, de oorspronkelijke kwantitatieve schatting en de WHO-update van september 2026" }, "impact": { "score": 73, "headline_stat": "Elke 50 g bewerkt vlees per dag hangt samen met ongeveer 18% meer risico op darmkanker", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 18, "unit": "%", "outcome": "risico op darmkanker, geschat relatief verband", "comparison": "per extra 50 g bewerkt vlees per dag", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat", "publisher": "WHO IARC", "year": 2015, "url": "https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/11/Monographs-QA_Vol114.pdf", "tier": 1 }, { "title": "Carcinogenicity of red and processed meat", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/cancer-carcinogenicity-of-the-consumption-of-red-meat-and-processed-meat", "tier": 1 }, { "title": "Meat in your diet", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/meat-nutrition/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Beleg een boterham met hummus en komkommer in plaats van ham.", "Eet bij het ontbijt gekookte bonen in plaats van spek.", "Kies vers gekookte kip in plaats van plakjes kalkoenbeleg." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat plakjes kip- of kalkoenbeleg onbewerkt zijn: pekelen, zouten en conserveermiddelen tellen ook.", "Vervang ham niet door een ander gepekeld vleesbeleg: probeer bonen, hummus of onbewerkt gevogelte." ], "do": { "1m": "Denk aan je volgende boterham: kies hummus of onbewerkte kip in plaats van ham, salami of ander vleesbeleg.", "5m": "Loop je vaste broodbeleg na op spek, ham, salami en gepekeld gevogelte; zet een geschikte vervanger op je boodschappenlijst.", "15m": "Maak één lunch met hummus, gewassen groente en brood, of een andere geschikte onbewerkte eiwitbron.", "30m": "Plan drie lunches zonder je gebruikelijke bewerkte vlees en schrijf de ingrediënten op; zoek geschikte eiwitbronnen als je een dieet volgt.", "plan": { "title": "Vervang de maaltijden die je vaak eet", "steps": [ "Week 1: Verander één vaste lunch met bewerkt vlees.", "Week 2: Verander een ontbijt of avondeten waar meestal spek of worst bij hoort.", "Week 3: Houd twee makkelijke alternatieven in huis, zodat de ruil makkelijk blijft." ] } }, "guides": [ { "title": "Meat in your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/meat-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "The Eatwell Guide", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/the-eatwell-guide/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vlees", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vlees.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland wijst de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) erop dat te veel vlees en vooral worst het risico op hart- en vaatziekten en darmkanker verhoogt. Ze raadt aan in totaal niet meer dan 300 g vlees en worst per week te eten.", "source": { "title": "Gut essen und trinken: die DGE-Empfehlungen", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/gut-essen-und-trinken/dge-empfehlungen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje raadt AESAN (het Spaanse voedselagentschap) aan in totaal 0 tot 3 porties vlees per week te eten, bij voorkeur gevogelte en konijn, en zo weinig mogelijk bewerkt vlees.", "source": { "title": "Recomendaciones dietéticas saludables y sostenibles", "publisher": "Agencia Española de Seguridad Alimentaria y Nutrición (AESAN)", "url": "https://www.aesan.gob.es/dam/jcr:303bc425-0df3-4124-abe9-75499ce573fa/RECOMENDACIONES_DIETETICAS.pdf", "year": 2022 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland staat bewerkt vlees zoals vleeswaren niet in de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, en volwassenen krijgen het advies in totaal niet meer dan 300 g vlees per week te eten.", "source": { "title": "Vlees", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vlees.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "reduce-air-pollution-exposure", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/reduce-air-pollution-exposure/", "rank": 25, "title": "Adem minder vervuilde lucht in", "summary": "De luchtkwaliteit checken en rokerige lucht binnenshuis filteren kan de fijnstof die je inademt verminderen.", "why": "Fijnstof kan diep in de longen komen en bijdragen aan hartziekten, beroertes en longziekten. De WHO schatte dat buitenluchtvervuiling in 2019 wereldwijd 4,2 miljoen vroegtijdige sterfgevallen veroorzaakte. Dat is een schatting van de last voor de hele bevolking, niet het aantal sterfgevallen dat een luchtreiniger kan voorkomen; schonere lucht vraagt ook om breder beleid.", "how": [ "Houd luchtkwaliteitswaarschuwingen voor jouw omgeving in de gaten, vooral bij rook van branden.", "Maakt rook de buitenlucht ongezond, volg dan het advies van de gezondheidsdienst en verblijf in een binnenruimte met schonere lucht.", "Gebruik een draagbare luchtreiniger die past bij de grootte van de kamer en geen ozon produceert, en laat hem steeds aanstaan.", "Houd rook buiten als de buitenlucht slecht is, beperk bronnen van fijnstof binnen zoals kaarsen, en ventileer als de buitenlucht beter wordt.", "Gebruik bij rook van natuurbranden een geschikt filter in je ventilatiesysteem als dat kan, en volg adviezen om te evacueren op." ], "category": "Leefomgeving", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Bewijs van de WHO over gezondheid in de bevolking en EPA-richtlijnen over het beperken van blootstelling; bewijs voor het effect van persoonlijke maatregelen is beperkter" }, "impact": { "score": 73, "headline_stat": "De WHO schatte 4,2 miljoen vroegtijdige sterfgevallen door buitenluchtvervuiling in 2019", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Ambient outdoor air pollution", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health", "tier": 1 }, { "title": "Create a Clean Room to Protect Indoor Air Quality During a Wildfire", "publisher": "US EPA", "year": 2026, "url": "https://www.epa.gov/emergencies-iaq/create-clean-room-protect-indoor-air-quality-during-wildfire", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag om een plan voor rookdagen als je een hart- of longziekte hebt. Laat je huis niet gevaarlijk heet worden om rook buiten te houden; ga zo nodig naar een koele ruimte met schonere lucht.", "practice": { "examples": [ "Gebruik bij rook van natuurbranden een kamer met een geschikte luchtreiniger en houd deuren en ramen dicht als je het er koel genoeg kunt houden.", "Laat kaarsen en wierook weg als je de lucht binnen schoner wilt houden." ], "pitfalls": [ "Ramen dichthouden kan je huis oververhitten, dus ga zo nodig naar een koelere plek met schonere lucht.", "Een ozongenerator kan de luchtkwaliteit verslechteren, dus kies een luchtreiniger die geen ozon produceert." ], "do": { "5m": "Is er een waarschuwing of rook, volg dan het advies en kies een binnenplek met schonere lucht die je ook koel kunt houden.", "15m": "Lees de kamergids van de EPA en kies een kamer die je huishouden kan delen; controleer koeling, plekken waar rook binnenkomt en bronnen van fijnstof binnen.", "30m": "Maak een rookplan: kies je kamer, lees de instructies van de luchtreiniger en regel een koelere uitwijkplek.", "plan": { "title": "Bereid je voor op een rookdag", "steps": [ "Kies voordat de rook komt een kamer en een koele uitwijkplek met schonere lucht.", "Gebruik je een luchtreiniger, controleer dan de kamergrootte, de informatie over ozon en de filterinstructies.", "Volg tijdens rook de waarschuwingen, beperk rookbronnen binnen en laat de luchtreiniger volgens de instructies continu draaien.", "Lucht de kamer als de buitenlucht beter wordt en volg evacuatie-instructies op als die worden gegeven." ] }, "1m": "Zoek de luchtkwaliteitsindex van vandaag op voor waar je woont, en lees bij slechte lucht het advies voor jouw groep." }, "guides": [ { "title": "Create a Clean Room During a Wildfire", "publisher": "US EPA", "url": "https://www.epa.gov/emergencies-iaq/create-clean-room-protect-indoor-air-quality-during-wildfire", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "European Air Quality Index", "publisher": "European Environment Agency", "url": "https://airindex.eea.europa.eu/AQI/index.html", "kind": "finder", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Luchtmeetnet.nl", "publisher": "RIVM en partners, Luchtmeetnet", "url": "https://www.luchtmeetnet.nl/", "kind": "tool", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 8, "reason": "Volgens de EPA zijn kinderen kwetsbaarder voor rook van natuurbranden" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "screen-cervical-cancer", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/screen-cervical-cancer/", "rank": 26, "title": "Houd je baarmoederhalsscreening bij", "summary": "Een HPV-test en een uitstrijkje kunnen voorstadia van kanker vinden die te behandelen zijn voordat er kanker ontstaat.", "why": "Een langdurige infectie met bepaalde HPV-typen kan baarmoederhalskanker veroorzaken. Screening vindt de infectie of celveranderingen voordat er klachten zijn, zodat vervolgonderzoek en behandeling mogelijk zijn. Engeland nodigt mensen met een baarmoederhals van 25 tot 64 jaar nu meestal elke 5 jaar uit na een passende negatieve HPV-uitslag; de huidige definitieve richtlijn van de USPSTF gebruikt andere leeftijden en testopties.", "how": [ "Heb je een baarmoederhals, zoek dan je laatste uitslag op en wanneer je volgens je lokale screeningsprogramma weer aan de beurt bent.", "In Engeland volg je je uitnodiging; na HPV of een eerdere afwijkende uitslag kan het nodig zijn om eerder terug te komen.", "In de VS gebruikt de definitieve USPSTF-richtlijn van 2018 elke 3 jaar een uitstrijkje van 21 tot 29 jaar, met extra opties van 30 tot 65 jaar.", "Ga naar het vervolgonderzoek na een afwijkende uitslag, ook als je je goed voelt of tegen HPV bent gevaccineerd." ], "category": "Kankerscreening", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Definitieve screeningsrichtlijn van de USPSTF en het HPV-screeningstraject van de NHS uit 2025" }, "impact": { "score": 73, "headline_stat": "Standaard baarmoederhalsscreening elke 5 jaar in Engeland", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 5, "unit": "jaar tussen screenings", "outcome": "standaardinterval voor baarmoederhalsscreening in Engeland", "comparison": "Standaard terugroepen na een passende negatieve HPV-uitslag; er gelden uitzonderingen", "stat_source": 1, "bound": "every" }, "sources": [ { "title": "Cervical Cancer: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2018, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/cervical-cancer-screening", "tier": 1 }, { "title": "When you will be invited for cervical screening", "publisher": "NHS", "year": 2025, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/cervical-screening/when-youll-be-invited/", "tier": 1 }, { "title": "Council Recommendation on a new EU approach on cancer screening", "publisher": "Council of the European Union", "year": 2022, "url": "https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-14770-2022-INIT/en/pdf", "tier": 1 } ], "caution": "Of je in aanmerking komt, hangt af van of je een baarmoederhals hebt en van je eerdere uitslagen. Een verwijderde baarmoederhals, een eerder voorstadium, een verminderde afweer, zwangerschap of klachten kunnen het plan veranderen; vertel het de screeningsdienst.", "practice": { "examples": [ "Vraag bij het maken van de afspraak om extra tijd of een kleiner speculum (eendenbek) als eerdere screening ongemakkelijk was.", "Neem iemand mee voor steun en vertel de verpleegkundige dat je wilt kunnen pauzeren of stoppen." ], "pitfalls": [ "Een gemiste uitnodiging betekent niet dat je op een nieuwe moet wachten, dus neem contact op met de screeningsdienst.", "Vaccinatie tegen HPV vervangt screening niet, dus volg het programma als je een baarmoederhals hebt." ], "do": { "1m": "Zie je op tegen de screening, kies dan één ding om om te vragen: een langere afspraak, iemand erbij, of een kleiner speculum.", "5m": "Heb je een baarmoederhals, kijk dan in je uitnodiging of vraag bij de screeningsdienst of je aan de beurt bent en hoe je een afspraak maakt.", "15m": "Lees wat er tijdens de afspraak gebeurt en bereid je wensen voor om het comfortabeler te maken; vertel de dienst over een zwangerschap of eerdere afwijkende uitslagen.", "plan": { "title": "Maak de screening makkelijker", "steps": [ "Controleer bij de dienst wanneer je aan de beurt bent en of je een speciaal vervolg hebt.", "Maak een afspraak en vraag om de steun of aanpassingen die je nodig hebt.", "Stel tijdens de afspraak je vragen en weet dat je op elk moment kunt stoppen.", "Lees je uitslag en regel het aanbevolen vervolgonderzoek." ] } }, "guides": [ { "title": "How to book cervical screening", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/cervical-screening/how-to-book/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "What happens at cervical screening", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/cervical-screening/what-happens/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/baarmoederhalskanker/", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "BE": { "note": "In België (Vlaanderen) omvat het bevolkingsonderzoek een uitstrijkje om de 3 jaar van 25 tot 29 jaar en om de 5 jaar van 30 tot 64 jaar, zonder voorschrift of uitnodiging. De labotest is gratis; het consult betaal je zelf, en dat wordt deels terugbetaald.", "source": { "title": "Hoe kan ik meedoen?", "publisher": "Centrum voor Kankeropsporing, Bevolkingsonderzoek Vlaanderen", "url": "https://baarmoederhalskanker.bevolkingsonderzoek.be/nl/bhk/hoe-kan-ik-meedoen", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "CZ": { "note": "In Tsjechië hebben vrouwen vanaf 15 jaar elk jaar een preventieve controle bij de gynaecoloog met een uitstrijkje, zonder verwijzing. Een HPV-test wordt vergoed op 35, 45 en 55 jaar.", "source": { "title": "Rakovina děložního čípku: screeningový program", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/185-rakovina-delozniho-cipku-screeningovy-program", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering baarmoederhalsscreening vanaf 20 jaar, zonder bovengrens: een jaarlijkse Pap-test van 20 tot 34 jaar, daarna vanaf 35 elke 3 jaar een HPV-test plus cytologie. Verzekeraars schrijven vrouwen van 20 tot 65 jaar elke 5 jaar aan.", "source": { "title": "Programm zur Früherkennung von Gebärmutterhalskrebs", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/themen/methodenbewertung/erwachsene/krebsfrueherkennung/gebaermutterhalskrebs-screening/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje geldt de baarmoederhalsscreening voor vrouwen van 25 tot 65 jaar. Van 25 tot 29 jaar krijgen vrouwen zonder voldoende HPV-vaccinatie elke 3 jaar cytologie. Van 30 tot 65 jaar krijgen alle vrouwen een test op hoogrisico-HPV, die na vijf jaar wordt herhaald als hij negatief is; is hij positief, dan volgt cytologie als vervolgtest.", "source": { "title": "Ministerio de Sanidad - Profesionales - INFORMACION GENERAL - CRIBADO CANCER - CANCER DE CERVIX", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/cribado/cribadoCancer/cancerCervix/infoGeneral.htm", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland krijgen vrouwen een uitnodiging op 30, 35, 40, 50 en 60 jaar, en soms ook op 45, 55 of 65 jaar, bijvoorbeeld als er de vorige keer HPV is gevonden. Je kunt thuis een zelftest doen of bij de huisarts een uitstrijkje laten maken. Heb je klachten, ga dan zonder te wachten naar je huisarts.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker: uw uitnodiging", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/baarmoederhalskanker/de-uitnodiging/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen kunnen vrouwen van 25 tot 64 jaar zich gratis en zonder verwijzing laten screenen: elke 3 jaar cytologie of elke 5 jaar een HPV HR-test. Is de HPV-test positief, dan wordt uit hetzelfde monster cytologie op vloeibare basis gedaan.", "source": { "title": "Bezpłatne programy profilaktyczne", "publisher": "Ministerstwo Zdrowia", "url": "https://www.gov.pl/web/zdrowie/bezplatne-programy-profilaktyczne", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne begint de baarmoederhalsscreening op 30 jaar: minstens één keer tussen 30 en 35 jaar een PAP- of PCR-test, daarna elke 10 jaar tot 55. Vrouwen boven 35 die dit hebben gemist, worden bij hun eerste bezoek getest. Vrouwen met hiv worden vanaf 25 jaar elke 5 jaar getest.", "source": { "title": "Порядок скринінгу і ранньої діагностики раку шийки матки та моніторингу стану здоров'я пацієнток з груп ризику", "publisher": "Ministry of Health of Ukraine, Order No. 1368 (official text on zakon.rada.gov.ua)", "url": "https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1274-24", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": { "sex": "female" }, "boosts": [ { "when": { "sex": "female", "age_min": 25, "age_max": 65 }, "delta": 15, "reason": "Je valt binnen de leeftijden waarop de meeste programma's screenen" }, { "when": { "region": [ "europe" ], "sex": "female", "age_min": 25, "age_max": 64 }, "delta": 5, "reason": "De NHS in Engeland nodigt van 25 tot 64 jaar elke 5 jaar uit" }, { "when": { "region": [ "north-america" ], "sex": "female", "age_min": 21, "age_max": 65 }, "delta": 5, "reason": "De USPSTF adviseert screening van 21 tot 65 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "care-for-teeth", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/care-for-teeth/", "rank": 27, "title": "Poets met fluoride en maak tussenruimtes schoon", "summary": "Consequent je tanden schoonmaken helpt gaatjes, tandvleesaandoeningen en onnodige kiespijn te voorkomen.", "why": "Tandplak hoopt zich op op je tanden en langs het tandvlees en veroorzaakt gaatjes en ontstekingen. Tandpasta met fluoride helpt je tanden te beschermen, en tussen je tanden schoonmaken bereikt plekken die een tandenborstel mist. De NHS adviseert twee keer per dag ongeveer 2 minuten te poetsen en de controlefrequentie bij de tandarts af te stemmen op je risico.", "how": [ "Poets elk tandvlak twee keer per dag ongeveer 2 minuten, ook voor het slapengaan.", "Gebruik tandpasta met minstens 1.350 ppm fluoride; spuug het overtollige uit zonder meteen te spoelen.", "Maak elke dag tussen je tanden schoon met ragers van de juiste maat of met floss.", "Spreek met je tandarts af wanneer je volgende controle is; niet elke gezonde volwassene hoeft elk halfjaar te komen." ], "category": "Mondgezondheid", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "NHS-richtlijnen voor preventieve mondzorg en adviezen om de controlefrequentie af te stemmen op risico" }, "impact": { "score": 72, "headline_stat": "Poets elke keer ongeveer 2 minuten", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2, "unit": "minuten per poetsbeurt", "outcome": "aanbevolen poetstijd", "comparison": "Ongeveer 2 minuten per keer, twee keer per dag", "stat_source": 0, "bound": "about" }, "sources": [ { "title": "How to keep your teeth clean", "publisher": "NHS", "year": 2025, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/healthy-teeth-and-gums/how-to-keep-your-teeth-clean/", "tier": 1 }, { "title": "Dental check-ups", "publisher": "NHS", "year": 2025, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/healthy-teeth-and-gums/dental-check-ups/", "tier": 1 } ], "caution": "Aanhoudend bloeden, kiespijn, zwelling of een verandering in je mond moet de tandarts bekijken. Vraag om schoonmaakadvies bij implantaten, een beugel of tandvleesaandoeningen.", "practice": { "examples": [ "Poets voor het slapengaan en op één ander moment, met tandpasta voor volwassenen met minstens 1.350 ppm fluoride.", "Spuug na het poetsen de overtollige tandpasta uit en laat de fluoride op je tanden zitten zonder te spoelen." ], "pitfalls": [ "Mondspoeling direct na het poetsen spoelt de fluoride weg, dus gebruik die op een ander moment als je hem gebruikt.", "Een tandenborstel mist de tussenruimtes, dus maak tussen je tanden schoon met floss of passende ragers." ], "do": { "5m": "Poets ongeveer 2 minuten alle vlakken van al je tanden met fluoridetandpasta en spuug daarna het overtollige uit zonder te spoelen.", "15m": "Lees de poetsgids van de NHS en oefen voorzichtig tussen je tanden schoonmaken; vraag je tandarts naar tussenruimtes die je niet comfortabel schoon krijgt.", "plan": { "title": "Bouw een complete dagelijkse poetsbeurt op", "steps": [ "Maak poetsen voor het slapengaan en op één ander moment per dag een vaste gewoonte.", "Maak daarnaast elke dag tussen je tanden schoon met floss of ragers die goed passen.", "Vraag je tandarts of mondhygiënist je techniek te controleren en spreek je volgende controle af." ] }, "1m": "Kijk op je tandpasta: volwassenen horen een tandpasta te gebruiken met minstens 1.350 ppm fluoride." }, "guides": [ { "title": "How to keep your teeth clean", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/healthy-teeth-and-gums/how-to-keep-your-teeth-clean/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil mijn tanden goed verzorgen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/mond-verzorgen/ik-wil-mijn-tanden-goed-verzorgen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "safe-food-preparation", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/safe-food-preparation/", "rank": 28, "title": "Bereid en bewaar eten veilig", "summary": "Hygiënisch werken, goed verhitten en snel koelen voorkomen voedselinfecties.", "why": "Verhitten doodt veel schadelijke ziekteverwekkers, en rauw voedsel apart houden voorkomt dat ze op eten komen dat klaar is om te eten. Koel bewaren remt de groei na de bereiding. De CDC noemt een kerntemperatuur van 165 F, ongeveer 74 C, voor gevogelte en opgewarmde restjes.", "how": [ "Was je handen en keukengerei, en houd rauw vlees gescheiden van eten dat klaar is om te eten.", "Gebruik een vleesthermometer: gevogelte en restjes moeten 165 F halen, ongeveer 74 C; volg voor ander eten het advies dat daarbij hoort.", "Zet bederfelijk eten binnen twee uur in de koelkast, of binnen een uur als het warmer is dan 90 F, ongeveer 32 C.", "Houd je koelkast op 40 F, ongeveer 4 C, of kouder, en ontdooi eten in de koelkast in plaats van op het aanrecht.", "Kies gepasteuriseerde melk en zuivel, en lees etiketten goed als je rechtstreeks bij een boerderij koopt." ], "category": "Voedselveiligheid", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Preventierichtlijnen van de CDC en federale richtlijnen voor minimale kooktemperaturen" }, "impact": { "score": 72, "headline_stat": "Verhit gevogelte en warm restjes op tot 165 F, dat is ongeveer 74 C", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Preventing Food Poisoning", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/food-safety/prevention/", "tier": 1 }, { "title": "People at Increased Risk for Food Poisoning", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/food-safety/risk-factors/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Raw Milk", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/food-safety/foods/raw-milk.html", "tier": 1 } ], "caution": "Ben je zwanger, 65 of ouder, of heb je een verminderde afweer, dan gelden extra voorzorgen: vermijd rauwe melk en rauwmelkse kaas, en verhit brie, camembert, blauwe kaas, queso fresco en vleeswaren tot ze gloeiend heet zijn. Veel gepasteuriseerde zachte kazen, zoals mozzarella of cottage cheese, zijn prima. Vraag het je zorgverlener, verloskundige of gynaecoloog.", "practice": { "examples": [ "Bewaar rauwe kip in een afgesloten bakje onder eten dat klaar is om te eten in je koelkast.", "Gebruik een schoon bord voor gegaard eten, niet het bord waar rauw vlees op lag.", "Controleer met een thermometer of gevogelte en opgewarmde restjes 74 C halen." ], "pitfalls": [ "Was rauwe kip niet af: verhit hem goed en maak handen en oppervlakken schoon om verspreiding van ziekteverwekkers te voorkomen.", "Ga bij gevogelte niet af op de kleur: gebruik een vleesthermometer.", "Laat restjes niet urenlang afkoelen op het aanrecht: verdeel ze over ondiepe bakjes en zet ze snel in de koelkast." ], "do": { "5m": "Check je koelkast: houd rauw vlees afgesloten en gescheiden van eten dat klaar is om te eten; kijk of de thermometer 4 C of kouder aangeeft.", "15m": "Leg aparte snijplanken klaar voor rauw eten en voor eten dat klaar is om te eten; maak planken, keukengerei en oppervlakken schoon met heet sop.", "30m": "Loop de bereiding van één maaltijd door: plan schoon keukengerei, veilig verhitten en bewaren. Zet bederfelijk eten binnen 2 uur in de koelkast, of binnen 1 uur boven 32 C.", "plan": { "title": "Maak voedselveiligheid een gewoonte", "steps": [ "Fase 1: Was voor het koken minstens 20 seconden je handen met zeep; houd rauw eten gescheiden.", "Fase 2: Gebruik tijdens het koken een thermometer; gevogelte en restjes moeten 74 C halen.", "Fase 3: Zet na de maaltijd restjes snel in ondiepe bakjes in de koelkast en ontdooi volgende maaltijden in de koelkast." ] } }, "guides": [ { "title": "Preventing Food Poisoning", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/food-safety/prevention/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Chicken and Food Poisoning", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/food-safety/foods/chicken.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Veilig eten", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/veilig-eten.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland raadt het BfR (Bundesinstitut für Risikobewertung) aan eten, ook restjes, twee minuten lang tot in de kern op minstens 70 °C te verhitten, bij twijfel gecontroleerd met een vleesthermometer. Houd de koelkast op maximaal 7 °C, liever onder 5 °C, en eet restjes binnen 2 tot 3 dagen op.", "source": { "title": "Lebensmittelinfektionen im Privathaushalt: Quellen erkennen, Risiken vermeiden", "publisher": "Bundesinstitut für Risikobewertung", "url": "https://www.bfr.bund.de/fragen-und-antworten/thema/lebensmittelinfektionen-im-privathaushalt-quellen-erkennen-risiken-vermeiden/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 12, "reason": "Zwangerschap verhoogt het risico op een ernstige voedselinfectie." }, { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 12, "reason": "Volwassenen van 65 en ouder zijn kwetsbaarder voor een ernstige voedselvergiftiging." }, { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 10, "reason": "De CDC noemt kinderen onder de 5 als een van de groepen met een hoger risico op ernstige voedselvergiftiging." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "unsalted-nuts", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/unsalted-nuts/", "rank": 29, "title": "Kies ongezouten noten als snack", "summary": "Noten leveren onverzadigde vetten en vezels en hangen samen met een lager risico op hart- en vaatziekten.", "why": "Noten kunnen tussendoortjes vervangen die meer zout of vrije suikers bevatten. Een meta-analyse van cohorten koppelde 28 g extra per dag aan een 21% lager risico op hart- en vaatziekten. Andere gewoonten kunnen een deel van dit verband verklaren, dus het is geen voorspeld voordeel voor één persoon.", "how": [ "Houd een kleine handvol ongezouten noten bij de hand als tussendoortje.", "Doe gehakte noten door je havermout of salade.", "Kies waar mogelijk noten of notenpasta zonder toegevoegde suiker." ], "category": "Plantaardig eten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse uit 2016 van prospectieve onderzoeken; 12 onderzoeken in de schatting voor hart- en vaatziekten" }, "impact": { "score": 72, "headline_stat": "28 g extra noten per dag hangt samen met een 21% lager risico op hart- en vaatziekten", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -21, "unit": "%", "outcome": "risico op hart- en vaatziekten, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "per 28 g extra noten per dag", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Nut consumption and risk of cardiovascular disease, total cancer, all cause and cause specific mortality", "publisher": "BMC Medicine", "year": 2016, "url": "https://bmcmedicine.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12916-016-0730-3", "tier": 2 }, { "title": "How to get more fibre into your diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/how-to-get-more-fibre-into-your-diet/", "tier": 1 } ], "caution": "Vermijd noten waarvoor je allergisch bent; kies zo nodig samen met een zorgverlener of diëtist ander geschikt eten.", "practice": { "examples": [ "Vervang je gebruikelijke koekje door een kleine handvol ongezouten noten, als dat veilig is voor jou.", "Strooi gehakte walnoten over je havermout in plaats van een zoete topping.", "Kies voor op je brood notenpasta zonder toegevoegde suiker, als je die goed verdraagt." ], "pitfalls": [ "Eet geen noten waarvoor je allergisch bent: kies een geschikt alternatief en lees de etiketten.", "Eet niet direct uit een grote zak: leg een kleine handvol apart voor je tussendoortje.", "Ga er niet van uit dat noten met een smaakje naturel zijn: kijk of er zout en suiker zijn toegevoegd." ], "do": { "5m": "Zijn noten veilig voor je, vergelijk dan twee zakken op toegevoegd zout en suiker en leg een kleine handvol apart voor een vast tussendoortje.", "15m": "Maak een paar kleine porties ongezouten noten klaar, alleen als dat veilig is voor jou en je huisgenoten; bewaar het etiket met allergenen.", "plan": { "title": "Gebruik noten als simpele ruil", "steps": [ "Fase 1: Houd rekening met allergieën en kies een ongezouten naturelvariant die je goed verdraagt.", "Fase 2: Vervang één vast tussendoortje door een kleine handvol, in plaats van er een extra tussendoortje bij te nemen.", "Fase 3: Herhaal het als het uitkomt of eet gehakte noten bij een maaltijd." ] } }, "guides": [ { "title": "How to get more fibre into your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/how-to-get-more-fibre-into-your-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Choose Heart Healthy Foods", "publisher": "NIH NHLBI", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-healthy-living/healthy-foods", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Noten", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/noten.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "review-covid-vaccination", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/review-covid-vaccination/", "rank": 30, "title": "Check je coronavaccinatie", "summary": "Een bijgewerkt vaccin kan extra bescherming geven tegen ernstige COVID, vooral voor ouderen en mensen met een hoger risico.", "why": "Een onderzoek van de CDC schatte 45% bescherming tegen ziekenhuisopname door COVID bij volwassenen van 65 en ouder zonder verminderde afweer in het VISION-netwerk, in de eerste 7 tot 119 dagen na een dosis uit 2024 tot 2025, vergeleken met geen dosis in dat seizoen. Die eerdere schatting voorspelt niet precies hoe goed een nieuwer vaccin beschermt. De klinische richtlijn van de CDC van 23 september 2026 adviseert een vaccin voor 2026 tot 2027 voor alle volwassenen van 18 en ouder, waarbij de keuze voor product en dosis samen met een zorgverlener wordt gemaakt.", "how": [ "Kijk wat het huidige aanbod in jouw land is; de CDC-richtlijn van september 2026 adviseert het vaccin voor 2026 tot 2027 voor alle volwassenen in de VS.", "Bespreek je leeftijd, aandoeningen, eerdere prikken en een recente infectie met degene die vaccineert.", "Bespreek het te verwachten voordeel en het moment, vooral als je 65 of ouder of zwanger bent.", "Noteer de vaccinatie en de datum van een volgende dosis; de CDC adviseert dit seizoen 2 doses voor volwassenen van 65 en ouder." ], "category": "Vaccinatie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Observationeel effectiviteitsonderzoek van de CDC en de klinische vaccinatierichtlijn van 23 september 2026" }, "impact": { "score": 70, "headline_stat": "Naar schatting 45% bescherming tegen ziekenhuisopname door COVID bij volwassenen van 65+, VISION-gegevens 2024 tot 2025", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -45, "unit": "%", "outcome": "ziekenhuisopname door COVID, volwassenen van 65+ zonder verminderde afweer, VISION 2024 tot 2025", "comparison": "Seizoensdosis 7 tot 119 dagen eerder tegenover geen dosis in dat seizoen", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Interim Clinical Considerations for Use of COVID 19 Vaccines in the United States", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/covid/hcp/vaccine-considerations/", "tier": 1 }, { "title": "Interim Estimates of 2024 to 2025 COVID 19 Vaccine Effectiveness Among Adults, VISION and IVY Networks", "publisher": "CDC MMWR", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/74/wr/mm7406a1.htm", "tier": 1 }, { "title": "2026 to 2027 COVID 19 Vaccination Guidance for People Who Are Not Immunocompromised", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/covid/hcp/vaccine-considerations/routine-guidance.html", "tier": 1 }, { "title": "Staying Up to Date with COVID 19 Vaccines", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/covid/vaccines/stay-up-to-date.html", "tier": 1 } ], "caution": "Degene die vaccineert, moet je afweer, een eerdere hartspierontsteking en of een product geschikt is voor je controleren. Sommige toepassingen in de huidige CDC-richtlijn vallen buiten de FDA-registratie, dus persoonlijk advies is belangrijk.", "practice": { "examples": [ "Vraag degene die vaccineert om je laatste prik en een recente infectie te bekijken voordat je een datum kiest.", "Verzwakt een behandeling je afweer, vraag dan je specialist hoe vaccinatie daarin past." ], "pitfalls": [ "Of je in aanmerking komt, kan sinds vorig seizoen veranderd zijn, dus bekijk het huidige aanbod in jouw land.", "Een prik van jaren geleden zegt niets over wat je nu nodig hebt, dus bekijk je vaccinatiegegevens met degene die vaccineert." ], "do": { "1m": "Denk terug aan je laatste coronaprik en een eventuele recente infectie, al is het ongeveer, zodat je naar het juiste moment kunt vragen.", "5m": "Kijk bij je nationale vaccinatiedienst wat het huidige aanbod is en vraag bij een apotheek of praktijk of je in aanmerking komt.", "15m": "Verzamel de data van eerdere prikken, relevante aandoeningen en eventuele eerdere reacties op een vaccin; bereid je vragen over voordeel en moment voor.", "plan": { "title": "Bekijk je bescherming voor dit seizoen", "steps": [ "Bekijk het huidige aanbod bij jou in de buurt en je vaccinatiegegevens.", "Bespreek met degene die vaccineert of je in aanmerking komt, een recente infectie en eerdere ernstige reacties.", "Maak een afspraak als dat wordt aangeraden, en noteer de vaccinatie en een eventuele volgende datum die je krijgt." ] } }, "guides": [ { "title": "COVID-19 vaccine (England)", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/vaccinations/covid-19-vaccine/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vragen en antwoorden over de coronaprik", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/corona/coronaprik/vragen-en-antwoorden", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië verdeelt het ministerie van Volksgezondheid voor het seizoen 2026/2027 vanaf 1 september 2026 Comirnaty XFG 30 microgram voor iedereen van 12 jaar en ouder. De volgende dosis komt minstens 3 maanden na de vorige; wanneer precies, bepaalt een arts.", "source": { "title": "Informace MZČR k očkování proti covid-19 v sezoně 2026/2027", "publisher": "Společnost všeobecného lékařství ČLS JEP (MZČR letter)", "url": "https://www.svl.cz/odborny-obsah/aktualni-oznameni/informace-mzcr-k-ockovani-proti-covid-19-v-sezone-2026-2027-100182", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland raadt de STIKO sinds juli 2026 een jaarlijkse COVID-19-booster aan voor iedereen vanaf 75 jaar en voor mensen vanaf 6 maanden met een onderliggende aandoening die hun risico verhoogt. Het beste moment is eind van de zomer of begin van de herfst.", "source": { "title": "Corona-Impfung bei Erwachsenen", "publisher": "Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, infektionsschutz.de", "url": "https://www.infektionsschutz.de/impfen/fuer-erwachsene/corona-impfung-bei-erwachsenen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje wordt COVID-19-vaccinatie voor het seizoen 2026/2027 aangeraden voor mensen van 70 jaar of ouder, bewoners van verpleeghuizen, mensen vanaf 6 maanden die ernstig kwetsbaar zijn, mensen vanaf 12 jaar met een van de genoemde risicoaandoeningen en alle zwangere vrouwen.", "source": { "title": "Preguntas y respuestas sobre vacunación frente a COVID-19 2026-2027", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/vacunaciones/gripe_covid19/docs/preguntasyRespuestas_VacunacionCovid19_2026_2027.pdf", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland is de COVID-19-prik dit najaar voor mensen van 70 jaar en ouder, mensen van 50 tot 70 jaar met een medische aandoening, en volwassenen en kinderen met een ernstige chronische aandoening of afweerstoornis. Wie in deze groepen jonger is dan 70, krijgt geen persoonlijke uitnodiging en maakt een afspraak via planjeprik.nl of 0800-7070.", "source": { "title": "Vragen en antwoorden over de coronaprik", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/corona/coronaprik/vragen-en-antwoorden", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen is COVID-19-vaccinatie gratis voor mensen die via het NFZ (het Poolse zorgfonds) verzekerd zijn, zonder e-verwijzing, bij een POZ (huisartsenpraktijk) of apotheek. Mensen van 12 jaar en ouder zonder verminderde afweer krijgen één dosis Spikevax XFG; die wordt vooral aangeraden boven de 60 en voor andere genoemde groepen.", "source": { "title": "Szczepienia przeciw COVID-19 nadal bezpłatne", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/szczepienia-przeciw-covid-19-nadal-bezplatne", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne hebben de meeste mensen die nog niet tegen COVID-19 zijn gevaccineerd één dosis nodig. Extra doses elke 6 tot 12 maanden zijn bedoeld voor mensen met een risico op ernstige ziekte: een verzwakte afweer of chronische ziekte, zwangerschap, een leeftijd boven 60 en beroepen met een risico, zoals leraar of arts. Vaccinatie is gratis.", "source": { "title": "Захворюваність на COVID-19 в Україні: дані статистики та актуальні штами вірусу", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/zakhvoryuvanist-na-covid-19-v-ukraini-dani-statistiki-ta-aktualni-shtami-virusu", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 20, "reason": "De CDC adviseert dit seizoen 2 doses vanaf 65 jaar" }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 15, "reason": "Volgens de CDC is vaccinatie extra belangrijk tijdens een zwangerschap" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "get-seasonal-flu-vaccine", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/get-seasonal-flu-vaccine/", "rank": 31, "title": "Haal je jaarlijkse griepprik", "summary": "Een griepprik elk seizoen verkleint de kans op griep en kan ernstige ziekte voorkomen, vooral bij volwassenen met een hoger risico.", "why": "Griep kan longontsteking veroorzaken en bestaande aandoeningen verergeren. Een review die de CDC aanhaalt, vond bij ouderen in de seizoenen 2010 tot 2015 ongeveer 40% minder risico op ziekenhuisopname door griep. Hoe goed je beschermd bent, verschilt per seizoen, per mate waarin het vaccin aansluit op het virus en per persoon, en daarom telt een nieuwe prik elk seizoen.", "how": [ "Kijk voordat het griepseizoen begint wat het huidige aanbod voor de griepprik bij jou in de buurt is.", "Maak een afspraak voor een vaccin dat past bij je leeftijd en gezondheid.", "Ben je 65 of ouder, vraag dan welk vaccin de voorkeur heeft voor jouw leeftijdsgroep.", "Vertel degene die vaccineert als je zwanger bent, een verminderde afweer hebt of eerder een ernstige reactie op een vaccin had." ], "category": "Vaccinatie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "CDC-richtlijn van 2026 en een aangehaalde systematische review over ziekenhuisopname door griep bij ouderen" }, "impact": { "score": 69, "headline_stat": "Ongeveer 40% minder risico op ziekenhuisopname door griep bij ouderen, in een review van de seizoenen 2010 tot 2015", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -40, "unit": "%", "outcome": "ziekenhuisopname door griep bij ouderen, review van de seizoenen 2010 tot 2015", "comparison": "Gevaccineerde tegenover niet-gevaccineerde ouderen; verschilt per seizoen", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Interim Clinical Considerations for the Use of Seasonal Influenza Vaccines in the United States", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/flu/hcp/vax-summary/seasonal-influenza-vaccines.html", "tier": 1 }, { "title": "Benefits of Flu Vaccination", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/flu-vaccines-work/benefits/", "tier": 1 } ], "caution": "De neusspray is niet geschikt tijdens de zwangerschap en bij sommige aandoeningen. Degene die vaccineert, kan je adviseren over de keuze van het vaccin en het moment.", "practice": { "examples": [ "Vraag een apotheek bij jou in de buurt welke afspraken voor de griepprik er zijn voor jouw leeftijdsgroep.", "Ben je zwanger, vraag dan je verloskundige of gynaecoloog naar de griepprik van dit seizoen." ], "pitfalls": [ "De prik van vorig jaar dekt niet elk volgend seizoen, dus kijk elk jaar wat het aanbod is.", "Vaccins verschillen, dus laat degene die vaccineert je leeftijd, een zwangerschap en je aandoeningen controleren voordat er een wordt gekozen." ], "do": { "1m": "Bereid één vraag voor bij het maken van de afspraak: welk griepvaccin past bij mijn leeftijd, mijn aandoeningen en een eventuele zwangerschap?", "5m": "Kijk wat het huidige griepprikaanbod bij jou in de buurt is en vraag een passende afspraak aan via je huisarts, apotheek of verloskundige.", "15m": "Zoek gegevens op over een eventuele eerdere ernstige reactie op een vaccin en over je aandoeningen, en kijk daarna hoe en wanneer je een afspraak kunt maken.", "plan": { "title": "Klaar voor het griepseizoen", "steps": [ "Kijk wanneer de griepprikcampagne bij jou in de buurt begint en of je in aanmerking komt.", "Vraag welk vaccin bij jouw situatie past en maak een afspraak bij een vaccinatiedienst.", "Ga op het aangeraden moment en bewaar een bewijs voor je volgende seizoenscheck." ] } }, "guides": [ { "title": "Flu vaccine: who can have it and how to book", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/vaccinations/flu-vaccine/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Griepprik", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/griep-griepprik/griepprik", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië vergoedt de publieke zorgverzekering het griepvaccin vanaf 65 jaar en voor bepaalde groepen. Kies je een ander vaccin dan het goedkoopste, dan betaal je het verschil.", "source": { "title": "Nepovinná hrazená očkování", "publisher": "Všeobecná zdravotní pojišťovna ČR", "url": "https://www.vzp.cz/pojistenci/prevence/ockovani/nepovinna-hrazena-ockovani", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland raadt de STIKO een jaarlijkse griepprik aan voor iedereen vanaf 60 jaar, mensen met een chronische ziekte op elke leeftijd, zwangere vrouwen en bewoners van verpleeghuizen. Vanaf 60 jaar wordt een hooggedoseerd vaccin of een vaccin met MF-59 als adjuvans aangeraden. De beste tijd is oktober tot half december.", "source": { "title": "Grippeimpfung bei Erwachsenen", "publisher": "Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, infektionsschutz.de", "url": "https://www.infektionsschutz.de/impfen/fuer-erwachsene/grippe-impfung-bei-erwachsenen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje wordt griepvaccinatie voor het seizoen 2026/2027 aangeraden voor mensen van 60 jaar of ouder, kinderen van 6 tot 59 maanden, mensen van 5 tot 59 jaar met een van de genoemde risicoaandoeningen (rokers inbegrepen) en alle zwangere vrouwen. Elke regio organiseert een eigen campagne.", "source": { "title": "Preguntas y respuestas sobre vacunación frente a gripe 2026-2027", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/vacunaciones/gripe_covid19/docs/preguntasyRespuestas_VacunacionGripe_2026_2027.pdf", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland is de griepprik gratis voor mensen van 60 jaar en ouder en voor mensen met bepaalde medische aandoeningen. De huisarts of instellingsarts stuurt de uitnodigingen in oktober en november.", "source": { "title": "Griepprik", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/griep-griepprik/griepprik", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen is het griepvaccin in het seizoen 2026/2027 gratis voor kinderen van 6 maanden tot 18 jaar, mensen van 65 jaar en ouder, en vrouwen die zwanger zijn of net bevallen. Volwassenen van 18 tot 64 jaar krijgen 50% vergoed, net als Efluelda vanaf 60 jaar. Je hebt een recept van een arts of apotheker nodig.", "source": { "title": "Jak refundowane są szczepionki przeciw grypie w sezonie 2026/2027?", "publisher": "Szczepienia.info, NIZP PZH-PIB", "url": "https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jak-sa-refundowane-szczepionki-przeciw-grypie-w-sezonie-2026-2027/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 15, "reason": "Ouderen hebben een hoger risico en krijgen specifieke vaccinadviezen" }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 18, "reason": "Vaccinatie tijdens de zwangerschap beschermt de ouder en de jonge baby" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "sleep-apnea-awareness", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/sleep-apnea-awareness/", "rank": 32, "title": "Kom in actie bij naar lucht happen of adempauzes in je slaap", "summary": "Klachten van slaapapneu herkennen kan je helpen bij een verstoorde ademhaling en slecht slapen.", "why": "Bij slaapapneu stopt de ademhaling steeds even, waardoor het zuurstofgehalte tijdens de slaap kan dalen. Hard snurken met naar lucht happen, adempauzes die iemand opmerkt of slaperigheid overdag verdienen aandacht. De NIH koppelt onbehandelde slaapapneu aan ernstige gezondheidsproblemen; klachten moeten worden onderzocht, niet vastgesteld met een telefoon of horloge.", "how": [ "Let op naar lucht happen, vaak hard snurken of slaperigheid die blijft ondanks genoeg tijd in bed.", "Vertel een zorgverlener over adempauzes die iemand heeft gezien en over je klachten overdag.", "Heb je een bedpartner, vertel dan ook wat die heeft gemerkt." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "NHLBI-informatie over klachten, mechanisme en risicofactoren, bijgewerkt in 2025" }, "impact": { "score": 69, "headline_stat": "Bespreek snurken, naar lucht happen of adempauzes met een zorgverlener", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Sleep Apnea: Symptoms", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2025, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-apnea/symptoms", "tier": 1 }, { "title": "What Is Sleep Apnea?", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2025, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-apnea", "tier": 1 }, { "title": "Sleep Apnea: Causes and Risk Factors", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2025, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-apnea/causes", "tier": 1 }, { "title": "Adult BMI Categories", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/bmi/adult-calculator/bmi-categories.html", "tier": 1 } ], "caution": "Een zorgverlener kan een slaaponderzoek aanraden; dit onderdeel gaat over klachten, niet over standaardscreening van mensen zonder klachten. Rijd niet als je erg slaperig bent.", "practice": { "examples": [ "Vertel je zorgverlener als iemand heeft gemerkt dat je in je slaap stopt met ademen en daarna naar lucht hapt.", "Woon je alleen, beschrijf dan aanhoudende slaperigheid overdag, ook als niemand je ooit heeft horen snurken.", "Heeft iemand je klachten 's nachts gezien, vraag die persoon dan mee te gaan naar de afspraak." ], "pitfalls": [ "Wachten tot een horloge of telefoon slaapapneu bevestigt, vertraagt onderzoek, dus meld je klachten bij een zorgverlener.", "Naar lucht happen afdoen als gewoon snurken kan een probleem missen, dus noem adempauzes en klachten overdag samen." ], "do": { "1m": "Vraag iemand die je heeft zien slapen of je hard snurkt, naar lucht hapt of stopt met ademen; noteer dat samen met hoe slaperig je overdag bent.", "5m": "Hap je naar lucht, heeft iemand adempauzes gezien of ben je overdag aanhoudend slaperig, vraag dan een afspraak aan en beschrijf die klachten.", "15m": "Maak voor je afspraak een korte beschrijving van je klachten: wat er 's nachts gebeurt, wat een ander heeft gemerkt en hoe slaperigheid je dag beïnvloedt.", "plan": { "title": "Van slaapklachten naar onderzoek", "steps": [ "Fase 1: Verzamel je klachten en wat anderen al hebben opgemerkt; je hebt geen diagnose van een apparaat nodig.", "Fase 2: Neem contact op met een zorgverlener over adempauzes, naar lucht happen of aanhoudende slaperigheid.", "Fase 3: Vraag wat een slaaponderzoek inhoudt en volg de afspraken voor het onderzoek die je krijgt.", "Fase 4: Regel een vervolgafspraak voor de uitslag; rijd niet als je slaperig bent." ] } }, "guides": [ { "title": "Sleep apnoea: symptoms and getting tested", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/sleep-apnoea/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sleep Apnea: Symptoms", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-apnea/symptoms", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik denk dat ik slaap-apneu heb", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slaapapneu/ik-denk-dat-ik-slaap-apneu-heb", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "sex": "male" }, "delta": 8, "reason": "Volgens het NHLBI komt vaak hard snurken meer voor bij mannen" }, { "when": { "age_min": 20, "bmi_min": 30 }, "delta": 12, "reason": "Obesitas verhoogt het risico op obstructieve slaapapneu" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "complete-hpv-vaccination", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/complete-hpv-vaccination/", "rank": 33, "title": "Maak je HPV-vaccinatie af", "summary": "Vaccinatie voorkomt nieuwe HPV-infecties die later baarmoederhalskanker en verschillende andere vormen van kanker kunnen veroorzaken.", "why": "Sommige HPV-infecties blijven bestaan en veroorzaken uiteindelijk kanker. De CDC schat dat vaccinatie meer dan 90% van de kankers door HPV kan voorkomen, maar een bestaande infectie behandelt het niet. Het grootste voordeel heb je vóór blootstelling; in de VS wordt inhaalvaccinatie aangeraden tot en met 26 jaar.", "how": [ "Zoek je vaccinatiebewijs op en kijk of je HPV-reeks compleet is.", "Ben je tot en met 26 jaar niet of niet volledig gevaccineerd, regel dan een inhaalvaccinatie volgens de CDC-richtlijn of je lokale programma.", "Ben je 27 tot 45, bespreek dan het te verwachten voordeel met een zorgverlener in plaats van aan te nemen dat standaardvaccinatie nodig is.", "Maak het schema af dat hoort bij je leeftijd bij de eerste prik en bij je afweer." ], "category": "Vaccinatie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Vaccinatierichtlijn van de CDC en bewijsoverzicht over het voorkomen van kanker door HPV" }, "impact": { "score": 68, "headline_stat": "HPV-vaccinatie kan meer dan 90% van de kankers door HPV voorkomen", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "HPV Vaccine Recommendations", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/hpv/hcp/vaccination-considerations/", "tier": 1 }, { "title": "Clinical Overview of HPV", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/hpv/hcp/clinical-overview/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Stel HPV-vaccinatie uit tijdens de zwangerschap. Vaccinatie vervangt baarmoederhalsscreening niet; volwassenen boven de 26 hebben er meestal minder voordeel van.", "practice": { "examples": [ "Vraag je vroegere schoolvaccinatiedienst of je huisarts om je gegevens als je niet meer weet of je tegen HPV bent gevaccineerd.", "Neem de data van eerdere HPV-prikken mee, zodat degene die vaccineert kan zien of je schema volgens de lokale regels compleet is." ], "pitfalls": [ "Vaccinatieschema's verschillen per land en per afweer, dus vraag het degene die vaccineert in plaats van het schema van een ander over te nemen.", "Vaccinatie behandelt geen bestaande HPV-infectie, dus ga door met screening of vervolgonderzoek als dat is aangeraden." ], "do": { "5m": "Kijk je HPV-vaccinatiegegevens na of vraag ze op bij je huisarts of de schoolvaccinatiedienst.", "15m": "Vraag een vaccinatiedienst of je bij jou in de buurt in aanmerking komt voor een inhaalvaccinatie; vertel over eerdere prikken, je leeftijd bij vaccinatie, een zwangerschap en aandoeningen van je afweer.", "plan": { "title": "Check en maak je lokale schema af", "steps": [ "Zoek je vaccinatiegegevens op of vraag een dienst om te helpen ze te achterhalen.", "Laat degene die vaccineert nagaan of je lokaal in aanmerking komt en of er meer prikken nodig zijn.", "Maak de aangeraden afspraken en noteer elke prik.", "Blijf naar baarmoederhalsscreening gaan als je in aanmerking komt, ook na vaccinatie." ] } }, "guides": [ { "title": "HPV vaccine: eligibility and how to get it", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/vaccinations/hpv-vaccine/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vaccineren tegen HPV", "publisher": "RIVM, Rijksvaccinatieprogramma", "url": "https://rijksvaccinatieprogramma.nl/vaccinaties/hpv", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië wordt HPV-vaccinatie voor meisjes en jongens volledig vergoed als de reeks begint tussen de 11e en de 15e verjaardag, met een uitzondering voor doses die door ziekte later komen. Een gecontracteerde zorgverlener geeft de prikken, meestal de huisarts.", "source": { "title": "Nepovinná hrazená očkování", "publisher": "Všeobecná zdravotní pojišťovna ČR", "url": "https://www.vzp.cz/pojistenci/prevence/ockovani/nepovinna-hrazena-ockovani", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland raadt de STIKO HPV-vaccinatie aan van 9 tot 14 jaar, in twee doses met minstens 5 maanden ertussen. Gemiste doses horen zo snel mogelijk te worden ingehaald, vóór de 18e verjaardag; wie op 15 jaar of later begint, heeft 3 doses nodig.", "source": { "title": "HPV-Impfung bei Jugendlichen", "publisher": "Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, infektionsschutz.de", "url": "https://www.infektionsschutz.de/impfen/fuer-jugendliche-12-17-jahre/hpv-impfung-bei-jugendlichen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje bestaat HPV-vaccinatie uit één dosis op 12 jaar, met inhaalvaccinatie voor niet-gevaccineerde jongens en meisjes tot en met 18 jaar. Sommige risicogroepen worden tot 45 jaar gevaccineerd, en vrouwen die behandeld zijn voor een hooggradige afwijking aan de baarmoederhals (CIN2+) krijgen op elke leeftijd 3 doses.", "source": { "title": "Virus de papiloma humano", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/vacunaciones/vacunas/ciudadanos/vph.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland wordt de HPV-vaccinatie rond 10 jaar gegeven, in 2 prikken met een half jaar ertussen, gratis tot 18 jaar via de jeugdgezondheidszorg (JGZ). Vanaf 18 jaar regel je het zelf, bijvoorbeeld via de huisarts, en betaal je het zelf.", "source": { "title": "Vaccineren tegen HPV", "publisher": "RIVM, Rijksvaccinatieprogramma", "url": "https://rijksvaccinatieprogramma.nl/vaccinaties/hpv", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen is HPV-vaccinatie gratis vanaf 9 jaar tot de 14e verjaardag (Cervarix of Gardasil 9), en wordt Cervarix volledig vergoed vanaf 14 jaar tot de 18e verjaardag. Vanaf 18 jaar is het vaccin verkrijgbaar met een eigen bijdrage van 50%.", "source": { "title": "Bezpłatne programy profilaktyczne", "publisher": "Ministerstwo Zdrowia", "url": "https://www.gov.pl/web/zdrowie/bezplatne-programy-profilaktyczne", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne staat HPV sinds 1 januari 2026 in het nationale vaccinatieschema: één dosis voor meisjes van 12 tot en met 13 jaar, en vanaf 9 jaar voor meisjes in risicogroepen. Vaccinaties uit het schema krijg je gratis van de staat.", "source": { "title": "Календар профілактичних щеплень", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/kalendar-profilaktichnikh-scheplen", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": { "age_max": 45 }, "boosts": [ { "when": { "age_min": 18, "age_max": 26 }, "delta": 25, "reason": "De CDC raadt inhaalvaccinatie aan tot en met 26 jaar als je niet volledig bent gevaccineerd" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "fish-weekly", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/fish-weekly/", "rank": 34, "title": "Eet regelmatig vis, ook vette vis", "summary": "Vis levert eiwit en voedingsstoffen, en vette vis levert vetten die goed zijn voor je hart.", "why": "Vette vis zoals zalm en sardines levert langeketen-omega-3-vetzuren. De NHS raadt minstens twee porties vis per week aan, waarvan één vette vis. Dit is een advies over voeding en bewijst niet dat visoliecapsules dezelfde voordelen geven.", "how": [ "Plan door de week vismaaltijden, met zalm, sardines of forel.", "Kies vaker vis uit de oven, gestoomd of gegrild dan gefrituurde vis in beslag.", "Gebruik vis uit blik of uit de diepvries als dat makkelijk is.", "Ben je zwanger, volg dan het lokale advies over kwik en andere verontreinigingen in vis." ], "category": "Eiwitbronnen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Huidige voedingsrichtlijn van de NHS, herzien in juni 2026" }, "impact": { "score": 68, "headline_stat": "Minstens 2 porties vis per week", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2, "unit": "porties/week", "outcome": "visconsumptie per week, minstens deze hoeveelheid", "comparison": "NHS-advies, inclusief één portie vette vis", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "Fish and shellfish", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/fish-and-shellfish-nutrition/", "tier": 1 }, { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "tier": 1 } ], "caution": "Vermijd vis waarvoor je allergisch bent. Ben je zwanger, probeer je zwanger te worden of ben je 16 of jonger, eet dan geen haai, zwaardvis en marlijn; eet minder tonijn als je zwanger bent of het probeert te worden. Meisjes en vrouwen die de overgang nog niet hebben gehad, eten niet meer dan 2 porties vette vis per week.", "practice": { "examples": [ "Eet één avond per week gegaarde zalm met aardappelen en groente.", "Eet sardines uit blik op toast als maaltijd met vette vis.", "Probeer kabeljauw uit de oven in plaats van gefrituurde vis voor je andere portie van de week." ], "pitfalls": [ "Tel tonijn niet als vette vis: neem voor die portie zalm, sardines of forel.", "Ga er niet van uit dat meer vette vis altijd beter is: bekijk de NHS-grenzen voor zwangerschap en voor mensen die zwanger kunnen worden.", "Neem geen levertraansupplementen als je zwanger bent of probeert zwanger te worden, tenzij je huisarts het aanraadt: ze bevatten veel vitamine A." ], "do": { "1m": "Kies deze week twee maaltijden met vis: één met zalm, sardines of forel en één met witvis, als vis veilig voor je is.", "5m": "Bekijk voordat je boodschappen doet de grenzen in de gids voor jouw levensfase; vermijd vis waarvoor je allergisch bent.", "15m": "Plan twee geschikte vismaaltijden, waarvan één met vette vis; een portie voor een volwassene is ongeveer 140 g gegaard.", "30m": "Begin aan een geschikte vismaaltijd uit de oven: maak de bijgerechten klaar terwijl de vis in de oven staat en houd de volledige bereidingstijd aan.", "plan": { "title": "Maak vis een vast onderdeel van je week", "steps": [ "Fase 1: Houd rekening met allergieën en het advies bij zwangerschap, inclusief de grenzen voor tonijn en vette vis.", "Fase 2: Plan één maaltijd met vette vis en één met witvis, met vis uit blik of de diepvries als dat makkelijker is.", "Fase 3: Herhaal het elke week met soorten die je lekker vindt en kunt betalen." ] } }, "guides": [ { "title": "Fish and shellfish", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/fish-and-shellfish-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vis", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vis.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland raadt de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) aan een of twee keer per week vis te eten, bij voorkeur uit duurzame bronnen.", "source": { "title": "Gut essen und trinken: die DGE-Empfehlungen", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/gut-essen-und-trinken/dge-empfehlungen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje raadt AESAN (het Spaanse voedselagentschap) aan minstens 3 porties vis per week te eten, bij voorkeur vette vis, met een portie van 125 tot 150 g. Vrouwen die zwanger zijn, borstvoeding geven of zwanger willen worden, en kinderen van 0 tot 10 jaar, horen vanwege kwik geen zwaardvis, blauwvintonijn, haai en snoek te eten.", "source": { "title": "Recomendaciones dietéticas saludables y sostenibles", "publisher": "Agencia Española de Seguridad Alimentaria y Nutrición (AESAN)", "url": "https://www.aesan.gob.es/dam/jcr:303bc425-0df3-4124-abe9-75499ce573fa/RECOMENDACIONES_DIETETICAS.pdf", "year": 2022 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland raadt het Voedingscentrum aan 100 g vis per week te eten, bij voorkeur vette vis uit een duurzame bron.", "source": { "title": "Vis", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vis.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 6, "reason": "Voedingsstoffen uit vis ondersteunen de ontwikkeling van het ongeboren kind, met grenzen per soort vanwege verontreinigingen." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "prevent-and-test-stis", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/prevent-and-test-stis/", "rank": 35, "title": "Bescherm jezelf en laat je testen op soa's", "summary": "Bescherming en de juiste tests helpen infecties te voorkomen en infecties zonder klachten op te sporen.", "why": "Veel seksueel overdraagbare aandoeningen geven in het begin geen klachten en verspreiden zich ongemerkt; de CDC stelt dat de meeste soa's geen tekenen of klachten geven. Condooms verkleinen de kans op overdracht, en testen maakt behandeling en zorg voor partners mogelijk. De CDC raadt seksueel actieve vrouwen onder de 25 aan zich elk jaar te laten testen op gonorroe en chlamydia, en in elke zwangerschap vroeg te testen op syfilis, hiv, hepatitis B en hepatitis C.", "how": [ "Gebruik condooms op de juiste manier, de hele seks lang, als er kans is op een infectie.", "Bespreek soa-testen met een zorgverlener, ook van welke plekken een monster nodig is op basis van het soort seks dat je hebt.", "Ben je een seksueel actieve vrouw onder de 25, vraag dan om een jaarlijkse test op gonorroe en chlamydia.", "Is een test positief, maak de behandeling dan af en volg het advies over je partners en over wanneer je weer seks kunt hebben.", "Regel tijdens de zwangerschap de aanbevolen infectietests vroeg in je zwangerschapszorg." ], "category": "Seksuele gezondheid", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Adviezen van de CDC over preventie van en screening op soa's" }, "impact": { "score": 68, "headline_stat": "Seksueel actieve vrouwen onder de 25 zouden zich elk jaar moeten laten testen op gonorroe en chlamydia", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Getting Tested for STIs", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/sti/testing/index.html", "tier": 1 }, { "title": "How to Prevent STIs", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/sti/prevention/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Condooms nemen niet elk soa-risico weg. Bij klachten, een zwangerschap of een mogelijke recente blootstelling aan hiv heb je snel medisch advies nodig; het moment van testen is belangrijk.", "practice": { "examples": [ "Vraag of je naast een urine- of bloedtest ook een keel- of anaalmonster nodig hebt, op basis van de seks die je hebt.", "Bespreek voor seks met een nieuwe partner samen testen en condoomgebruik." ], "pitfalls": [ "Geen klachten betekent niet geen infectie, dus vraag welke tests bij jouw situatie passen.", "Eén test dekt niet elke infectie of elke plek van het lichaam, dus vertel wat voor contacten je hebt gehad als je een test regelt." ], "do": { "1m": "Bedenk deze vraag voor een centrum voor seksuele gezondheid: welke tests en plekken passen bij de seks die ik heb, en wanneer moet ik testen?", "5m": "Zoek een centrum voor seksuele gezondheid bij jou in de buurt en vraag advies over anoniem testen; noem klachten, een zwangerschap of een recent risicocontact.", "15m": "Maak voor jezelf een overzicht van de data van risicocontacten, klachten en orale, vaginale of anale seks, zodat de dienst de tests en het moment kan kiezen.", "plan": { "title": "Testen met een goed vervolg", "steps": [ "Bespreek condooms en testen met je partner voordat je seks hebt.", "Vraag een dienst welke tests en welk moment passen bij je risicocontacten; vraag snel advies bij een mogelijke recente blootstelling aan hiv.", "Doe de afgesproken tests en zorg dat je de uitslagen krijgt.", "Is een uitslag positief, regel dan zorg en volg het advies over partners, behandeling en wanneer je weer seks kunt hebben." ] } }, "guides": [ { "title": "Getting Tested for STIs", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/sti/testing/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "How to Prevent STIs", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/sti/prevention/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil een soa-test doen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/soa/ik-wil-soa-test-doen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering voor jonge vrouwen onder de 25 jaar elk jaar een screeningstest op chlamydia.", "source": { "title": "Früherkennungsuntersuchungen im Überblick", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/themen/methodenbewertung/frueherkennungsuntersuchungen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen bieden testpunten (PKD) gratis en anoniem hiv-tests aan, met een begeleidend gesprek en zonder verwijzing; de meeste testen ook op syfilis en hepatitis C. De adressen staan op aids.gov.pl.", "source": { "title": "Profilaktyka i testowanie w kierunku HIV", "publisher": "Ministerstwo Zdrowia", "url": "https://www.gov.pl/web/zdrowie/profilaktyka-i-testowanie-w-kierunku-hiv", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 20, "reason": "De CDC raadt screening op infecties vroeg in de zwangerschap aan" }, { "when": { "sex": "female", "age_max": 24 }, "delta": 12, "reason": "Ben je seksueel actief en onder de 25, dan raadt de CDC een jaarlijkse test op chlamydia en gonorroe aan" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "limit-ultra-processed-food", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/limit-ultra-processed-food/", "rank": 36, "title": "Vervang een deel van je ultrabewerkte voeding", "summary": "Simpele ruilen kunnen overmatig zout, vrije suikers en ongezonde vetten verminderen.", "why": "Met veel ultrabewerkte producten krijg je makkelijk meer zout, suiker en ongezonde vetten binnen, terwijl ze ander eten verdringen. Een umbrella review koppelde meer consumptie aan 21% hogere sterfte, maar beoordeelde dat bewijs als weinig zeker. Het verband bewijst niet dat het bewerken zelf het verschil veroorzaakte, of dat elk verpakt product schadelijk is.", "how": [ "Vervang één verpakte snack die je vaak eet door fruit, noten of naturel yoghurt.", "Houd simpele ingrediënten voor maaltijden in huis, zoals bonen en diepvriesgroente.", "Vergelijk producten op zout, suiker en vezels, en niet alleen op bewerking.", "Houd nuttige opties aan, zoals bonen uit blik en verrijkte producten; een verpakking alleen bepaalt de voedingswaarde niet." ], "category": "Voedingskeuzes", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Umbrella review uit 2024 van observationele meta-analyses; de WHO-richtlijn van 2026 ondersteunt weinig bewerkte basisproducten" }, "impact": { "score": 67, "headline_stat": "Meer ultrabewerkte voeding hangt samen met 21% hogere sterfte, met weinig zekerheid", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 21, "unit": "%", "outcome": "verband met sterfte door alle oorzaken, weinig zekerheid", "comparison": "meer tegenover minder ultrabewerkte voeding", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Ultra processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta analyses", "publisher": "BMJ", "year": 2024, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38418082", "tier": 2 }, { "title": "Healthy diet", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Kies naturel yoghurt met heel fruit in plaats van een gezoet toetje.", "Houd diepvriesgroente en bonen uit blik in huis voor een makkelijk avondeten.", "Houd gesneden volkorenbrood aan als het je helpt een gevarieerde lunch te maken." ], "pitfalls": [ "Gooi niet elk verpakt product weg: nuttig brood, bonen en verrijkte producten mogen blijven.", "Ga er niet van uit dat zelfgemaakt eten automatisch gezonder is: vergelijk ook suiker, zout, verzadigd vet en vezels." ], "do": { "1m": "Kies één verpakte zoete of zoute snack die je vaak eet om te vervangen, en kies dan fruit, naturel yoghurt of geschikte ongezouten noten.", "5m": "Vergelijk twee versies van een verpakt product dat je vaak koopt op zout, suiker, verzadigd vet en vezels; kies de optie die je gewone maaltijd verbetert.", "15m": "Schrijf een makkelijke noodmaaltijd op met bonen uit blik, diepvriesgroente en een basisgraan, met producten die bij je dieet passen.", "30m": "Maak die noodmaaltijd met kant-en-klare bonen en groente; volg de bereidingswijze van het graan en zet restjes snel in de koelkast.", "plan": { "title": "Verbeter één gemakskeuze", "steps": [ "Week 1: Verander één snack met veel zout of suiker die je vaak eet.", "Week 2: Voeg een makkelijke maaltijd toe met groente, peulvruchten en een basisgraan.", "Week 3: Houd nuttige verpakte producten aan en vergelijk de voedingswaarde op het etiket als je andere vervangt." ] } }, "guides": [ { "title": "Processed foods", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/what-are-processed-foods/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Food labels", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/how-to-read-food-labels/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "screen-breast-cancer", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/screen-breast-cancer/", "rank": 37, "title": "Plan een mammografie als je in aanmerking komt", "summary": "Screening met een mammografie kan borstkanker vinden voordat er klachten zijn en de kans verkleinen dat je eraan overlijdt.", "why": "Met een mammografie kan kanker worden gevonden op een moment dat behandeling beter werkt. De USPSTF veranderde haar advies in 2024 naar screening om de twee jaar van 40 tot 74 jaar. Screening kan ook vals alarm geven en kankers vinden die nooit schade zouden hebben veroorzaakt, dus zowel voordelen als nadelen tellen.", "how": [ "Kijk wanneer je volgende screeningsmammografie gepland staat.", "Volg je lokale programma: in de VS geldt elke 2 jaar van 40 tot 74 jaar, de NHS nodigt elke 3 jaar uit van 50 tot 71, en de EU raadt 50 tot 69 jaar aan.", "Vertel de dienst over eerdere borstkanker, bestraling van de borstkas of veel borstkanker in de familie.", "Rond aanvullende beeldvorming of een biopsie af als daarom wordt gevraagd." ], "category": "Kankerscreening", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewijsoverzicht en modelstudies van de USPSTF uit 2024, ondersteund door screeningsrichtlijnen van het NCI" }, "impact": { "score": 67, "headline_stat": "Elke 2 jaar een mammografie van 40 tot 74 jaar", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2, "unit": "jaar tussen screenings", "outcome": "interval voor mammografie in de VS bij vrouwen van 40 tot 74 met een gemiddeld risico", "comparison": "Schema van de USPSTF; lokale programma's en trajecten bij een hoger risico verschillen", "stat_source": 0, "bound": "every" }, "sources": [ { "title": "Breast Cancer: Screening, Final Recommendation Statement", "publisher": "USPSTF", "year": 2024, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/document/RecommendationStatementFinal/breast-cancer-screening", "tier": 1 }, { "title": "Screening for Breast Cancer", "publisher": "NIH NCI", "year": 2025, "url": "https://www.cancer.gov/types/breast/screening", "tier": 1 }, { "title": "Council Recommendation on a new EU approach on cancer screening", "publisher": "Council of the European Union", "year": 2022, "url": "https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-14770-2022-INIT/en/pdf", "tier": 1 }, { "title": "Who breast screening is for", "publisher": "NHS", "year": 2025, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/breast-screening-mammogram/who-breast-screening-is-for/", "tier": 1 } ], "caution": "Een nieuwe knobbel, een verandering aan de tepel of een andere klacht moet snel onderzocht worden, ook na een normale mammografie. Bij een hoger risico en vanaf 75 jaar is een persoonlijk plan nodig. Ook trans en non-binaire personen kunnen in aanmerking komen, afhankelijk van hun lichaam en hormoonbehandeling; vraag het je huisarts of de screeningsdienst.", "practice": { "examples": [ "Komt het aangeboden tijdstip voor de mammografie niet uit, neem dan contact op met de dienst om het te verzetten.", "Vertel de dienst over borstimplantaten of beperkingen in je beweging, zodat ze de afspraak daarop kunnen afstemmen." ], "pitfalls": [ "Een nieuwe knobbel moet onderzocht worden, ook na een normale mammografie, dus neem contact op met een zorgverlener in plaats van op screening te wachten.", "Een gemiste afspraak is geen reden om op te geven, dus neem contact op met het programma voor een nieuwe afspraak." ], "do": { "1m": "Kies één ding dat je bij het maken van de afspraak aan de screeningsdienst vertelt: een implantaat, iets wat je nodig hebt om te kunnen komen, eerdere borstkanker of borstkanker in de familie.", "5m": "Kijk in je uitnodiging of wanneer je aan de beurt bent, en neem zo nodig contact op met de dienst om een afspraak te maken of te verzetten.", "15m": "Zet gegevens klaar over eerdere mammografieën, borstbehandelingen en borstkanker in de familie; kijk waar je moet zijn en vraag om de ondersteuning die je nodig hebt.", "plan": { "title": "Van uitnodiging tot uitslag", "steps": [ "Kijk wat het lokale schema is en bespreek een verhoogd risico in je voorgeschiedenis met je zorgverlener.", "Maak of bevestig een afspraak waar je naartoe kunt.", "Ga naar de afspraak en vraag wanneer en hoe je de uitslag krijgt.", "Rond aanvullende beeldvorming of een biopsie af als daarom wordt gevraagd, en noteer wanneer je weer aan de beurt bent." ] } }, "guides": [ { "title": "How to book or change breast screening", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/breast-screening-mammogram/how-to-book-or-change-an-appointment/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Bevolkingsonderzoek borstkanker", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/borstkanker/", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "AT": { "note": "In Oostenrijk wordt de e-card van vrouwen van 45 tot 74 jaar automatisch vrijgegeven voor een screeningsmammografie om de 2 jaar. Vrouwen van 40 tot 44 of boven de 74 kunnen zich aanmelden via MeineSV met ID Austria of via de gratis serviceline 0800 500 181.", "source": { "title": "früh erkennen: So können Sie sich anmelden!", "publisher": "Österreichisches Brustkrebs-Früherkennungsprogramm, frueh-erkennen.at", "url": "https://www.frueh-erkennen.at/so-koennen-sie-teilnehmen/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "BE": { "note": "In België (Vlaanderen) krijgen vrouwen van 50 tot 69 jaar om de twee jaar een uitnodiging voor een screeningsmammografie, volledig gratis met een Belgisch ziekenfonds.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoek borstkanker", "publisher": "Centrum voor Kankeropsporing, Bevolkingsonderzoek Vlaanderen", "url": "https://borstkanker.bevolkingsonderzoek.be/nl", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "CZ": { "note": "In Tsjechië kunnen vrouwen vanaf 45 jaar elke 2 jaar een screeningsmammografie laten maken met een verwijzing van hun gynaecoloog of huisarts, en vrouwen boven de 69 kunnen daarmee doorgaan. Vanaf 40 jaar kan het op eigen kosten.", "source": { "title": "Rakovina prsu: screeningový program", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/1186-rakovina-prsu-screeningovy-program", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland krijgen vrouwen van 50 tot 75 jaar elke 2 jaar een uitnodiging voor een screeningsmammografie. Is je laatste screening minstens 22 maanden geleden, dan kun je ook zelf een afspraak maken.", "source": { "title": "Brustkrebs-Früherkennung: Mammographie-Screening-Programm", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/themen/methodenbewertung/erwachsene/krebsfrueherkennung/mammographie-screening/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje biedt het nationale programma vrouwen van 50 tot 69 jaar om de twee jaar een mammografie aan. Op 20 mei 2026 stemde de Comisión de Salud Pública in met uitbreiding naar vrouwen van 45 tot 74 jaar, nog steeds om de twee jaar. De regio's krijgen tot drie jaar om te beginnen en tot zes jaar om bijna alle vrouwen uit te nodigen.", "source": { "title": "Sanidad aprueba la ampliación del cribado de cáncer de mama a mujeres de entre 45 y 74 años", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/gabinete/notasPrensa.do?id=6913", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland komt de eerste uitnodiging voor het bevolkingsonderzoek borstkanker tussen 49 en 52 jaar, daarna elke 2 jaar tot het jaar waarin je 76 wordt. Door personeelstekort komen uitnodigingen tijdelijk later dan normaal.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoek borstkanker: uw uitnodiging", "publisher": "Bevolkingsonderzoek Nederland", "url": "https://www.bevolkingsonderzoeknederland.nl/borstkanker/de-uitnodiging/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen kunnen vrouwen van 45 tot 74 jaar (leeftijd gerekend naar geboortejaar) gratis en zonder verwijzing een mammografie laten maken als ze er de afgelopen 2 jaar geen hebben gehad. Maak een afspraak via IKP of mojeIKP, of ga naar een mammobus.", "source": { "title": "Profilaktyka raka piersi", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne is er screening op borstkanker voor vrouwen van 50 tot 69 jaar, en vanaf 40 jaar voor vrouwen met risicofactoren. De huisarts of gynaecoloog onderzoekt je borsten en verwijst je elke 2 jaar voor een mammografie.", "source": { "title": "Порядок скринінгу і ранньої діагностики раку молочної залози та моніторингу стану здоров’я пацієнток з груп ризику", "publisher": "Ministry of Health of Ukraine, Order No. 1368 (official text on zakon.rada.gov.ua)", "url": "https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1273-24", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": { "sex": "female" }, "boosts": [ { "when": { "sex": "female", "age_min": 40, "age_max": 74 }, "delta": 18, "reason": "De USPSTF raadt elke 2 jaar een mammografie aan van 40 tot 74 jaar" }, { "when": { "region": [ "europe" ], "sex": "female", "age_min": 50, "age_max": 71 }, "delta": 8, "reason": "De NHS nodigt elke 3 jaar uit vanaf 50 tot de 71e verjaardag, en de EU raadt 50 tot 69 jaar aan" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "insomnia-treatment", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/insomnia-treatment/", "rank": 38, "title": "Zoek goede hulp bij slapeloosheid", "summary": "Een gestructureerd programma voor slapeloosheid kan je helpen in slaap te vallen en door te slapen.", "why": "Bij aanhoudende slapeloosheid verandert cognitieve gedragstherapie voor insomnie de gewoonten en patronen die slapen moeilijk houden. De NIH noemt het de gebruikelijke eerste behandeling, meestal gegeven in zes tot acht weken. Het pakt het slaapprobleem direct aan, in plaats van alleen te vertrouwen op algemene slaaptips.", "how": [ "Vertel een zorgverlener als slaapproblemen maanden duren of je dagelijks leven verstoren.", "Vraag specifiek naar cognitieve gedragstherapie voor insomnie.", "Kies een vorm die beschikbaar is, zoals persoonlijk, telefonisch of een online programma met begeleiding." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Advies van het NHLBI voor de eerste behandeling van slapeloosheid, bevestigd door NHS-richtlijnen" }, "impact": { "score": 66, "headline_stat": "Een therapieprogramma voor slapeloosheid duurt meestal 6 tot 8 weken", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Insomnia: Treatment", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2022, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/insomnia/treatment", "tier": 1 }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "tier": 1 } ], "caution": "Laat je begeleiden bij het onderdeel slaaprestrictie; verkort je tijd in bed niet ineens flink op eigen houtje.", "practice": { "examples": [ "Vraag je zorgverlener: 'Kan ik cognitieve gedragstherapie voor insomnie krijgen, CGT-i?'", "Is persoonlijk langskomen lastig, vraag dan naar telefonische of online behandeling met begeleiding." ], "pitfalls": [ "Alleen slaaptips herhalen kan aanhoudende slapeloosheid onbehandeld laten, dus vraag naar CGT-i als slaapproblemen je dagelijks leven raken.", "Een slaaprestrictieschema overnemen kan onveilig zijn, dus laat je bij dat deel van de behandeling begeleiden door een professional." ], "do": { "1m": "Schrijf op hoe lang je slaapprobleem al duurt en op één manier hoe het je dag beïnvloedt, om mee te nemen naar je huisarts.", "5m": "Houden je slaapproblemen aan of maken ze je dagelijks leven zwaar, vraag dan een afspraak aan en vraag naar CGT-i; vermeld hoe lang het al speelt.", "15m": "Bereid je aantekeningen voor de afspraak voor: bedtijd, wakker worden, dutjes, gevolgen overdag en medicijnen of slaapmiddelen die je gebruikt; vraag welke CGT-i-mogelijkheden er zijn.", "plan": { "title": "Vind gestructureerde hulp bij slapeloosheid", "steps": [ "Fase 1: Beschrijf je slaapprobleem en de gevolgen overdag aan een zorgverlener.", "Fase 2: Vraag naar CGT-i en een vorm die voor jou bereikbaar is, zoals persoonlijk, telefonisch of online met begeleiding.", "Fase 3: Volg het afgesproken programma, met professionele begeleiding bij veranderingen in je tijd in bed.", "Fase 4: Bespreek je voortgang en de klachten die er nog zijn met je behandelaar." ] } }, "guides": [ { "title": "Insomnia: Treatment", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/insomnia/treatment", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "About Sleep: habits and sleep diary", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/sleep/about/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik blijf slecht slapen en kies een behandeling", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-blijf-slecht-slapen-en-kies-behandeling", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "shift_work": true }, "delta": 10, "reason": "De NHS noemt ploegendienst als een van de veelvoorkomende oorzaken van slapeloosheid" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "update-routine-vaccines", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/update-routine-vaccines/", "rank": 39, "title": "Check je standaardvaccinaties", "summary": "Gaten in je standaardvaccinaties dichten voorkomt infecties die ernstig ziek kunnen maken of blijvende schade kunnen geven.", "why": "Bescherming kan ontbreken omdat je als kind prikken hebt gemist of omdat een herhaalprik nodig is. De CDC raadt na een volledige basisserie elke 10 jaar een herhaalprik tegen tetanus en difterie aan, waarbij één keer Tdap (met kinkhoest). Ook je afweer tegen mazelen en je hepatitis B-vaccinatie zijn het nakijken waard; het Amerikaanse advies voor hepatitis B geldt voor volwassenen van 19 tot 59.", "how": [ "Verzamel je gegevens en vraag een zorgverlener of apotheker welke prikken ontbreken.", "Kijk of je Tdap hebt gehad en wanneer je volgende herhaalprik tegen tetanus en difterie nodig is.", "Bekijk je hepatitis B-vaccinatie, vooral als je 19 tot 59 bent of steeds risico loopt op blootstelling.", "Vraag naar een inhaalprik tegen bof, mazelen en rodehond (BMR) als je niet kunt aantonen dat je beschermd bent.", "Ben je zwanger, vraag dan naar Tdap in elke zwangerschap en welke vaccins moeten wachten." ], "category": "Vaccinatie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Vaccinatieschema voor volwassenen van de CDC en adviezen voor hepatitis B-vaccinatie" }, "impact": { "score": 66, "headline_stat": "Schema in de VS: elke 10 jaar een herhaalprik tegen tetanus en difterie na de basisserie", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 10, "unit": "jaar tussen herhaalprikken", "outcome": "standaardinterval in de VS voor de herhaalprik tegen tetanus en difterie", "comparison": "Na een volledige basisserie; wonden en zwangerschap kunnen het moment veranderen", "stat_source": 0, "bound": "every" }, "sources": [ { "title": "Adult Immunization Schedule Notes", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/imz-schedules/adult-notes.html", "tier": 1 }, { "title": "Hepatitis B Vaccine", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/hepatitis-b/vaccination/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "BMR wordt niet gegeven tijdens de zwangerschap en kan ongeschikt zijn bij een onderdrukte afweer. Bij wonden kan eerder bescherming tegen tetanus nodig zijn; ontbrekende basisprikken vragen om een inhaalserie.", "practice": { "examples": [ "Neem je vaccinatiebewijs uit je jeugd mee naar een apotheker en vraag welke prikken ontbreken.", "Ben je zwanger, vraag dan je verloskundige of gynaecoloog welke vaccins nu nodig zijn en welke moeten wachten." ], "pitfalls": [ "Ontbrekende gegevens bewijzen niet dat je beschermd bent, dus vraag een zorgverlener een inhaalplan te maken.", "Een standaardschema voor herhaalprikken dekt niet elke wond, dus vraag na een verwonding snel advies over bescherming tegen tetanus." ], "do": { "1m": "Bedenk waar je vaccinatiegegevens kunnen liggen: bij het consultatiebureau, de schoolvaccinatiedienst of een vorige huisarts; kies wie je als eerste benadert.", "5m": "Vraag je vaccinatiegegevens op bij die dienst of kijk de gegevens na die je al hebt.", "15m": "Verzamel de gegevens die je hebt en schrijf komende reizen, een zwangerschap of aandoeningen van je afweer op om te bespreken bij een vaccinatiecheck.", "plan": { "title": "Dicht de gaten in je basisbescherming", "steps": [ "Verzamel de gegevens die je kunt vinden, ook van vaccins die je in het buitenland kreeg.", "Vraag een zorgverlener of apotheker om tetanus, difterie, kinkhoest, BMR en hepatitis B na te lopen volgens je lokale schema.", "Maak de aangeraden inhaalafspraken en bewaar je bijgewerkte gegevens bij elkaar." ] } }, "guides": [ { "title": "What Vaccines are Recommended for You", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/vaccines-adults/recommended-vaccines/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vaccinaties", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/vaccinaties", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië krijgen volwassenen elke 10 tot 15 jaar een tetanusbooster, en boven de 60 elke 10 jaar. Een combinatievaccin kan worden aangeraden, maar wordt niet vergoed door de publieke zorgverzekering.", "source": { "title": "Tetanus", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/39-tetanus", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland horen volwassenen hun vaccinatie tegen tetanus en difterie elke tien jaar te vernieuwen en één keer als volwassene een prik tegen kinkhoest te halen. Ben je na 1970 geboren en is onduidelijk of je tegen mazelen bent gevaccineerd, of kreeg je als kind maar één dosis, dan wordt één dosis tegen mazelen aangeraden. De wettelijke ziektekostenverzekering betaalt alle vaccins die de richtlijn van de G-BA aanraadt.", "source": { "title": "Schutzimpfungs-Richtlinie", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/richtlinien/60/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje horen volwassenen hun tetanusvaccinatie te laten nakijken en Td-doses te krijgen tot ze er in totaal 5 hebben. Wie als kind en tiener 5 doses heeft gehad, krijgt rond 65 jaar één Td-booster.", "source": { "title": "Tétanos", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/vacunaciones/vacunas/ciudadanos/tetanos.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland kunnen alle zwangere vrouwen vanaf 22 weken tot het einde van de zwangerschap een gratis kinkhoestprik krijgen, hoe eerder hoe beter, om de baby te beschermen. Je maakt zelf de afspraak bij de jeugdgezondheidszorg (JGZ).", "source": { "title": "Ik ben zwanger en wil mijn baby beschermen tegen kinkhoest (22 wekenprik)", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/kinkhoest/ik-ben-zwanger-en-wil-mijn-baby-beschermen-tegen-kinkhoest-22-wekenprik", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen raadt het vaccinatieschema voor volwassenen iedereen aan: elke 10 jaar een Tdap-booster, elk seizoen een griepvaccin, 3 doses tegen hepatitis B als je niet gevaccineerd bent, en 3 doses van het vaccin tegen tekenencefalitis met elke 3 tot 5 jaar een booster.", "source": { "title": "Kalendarz szczepień zalecanych dla dorosłych na 2026 rok (kryterium wiekowe)", "publisher": "Szczepienia.info, NIZP PZH-PIB", "url": "https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-doroslych/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne geeft het nationale vaccinatieschema prikken tegen difterie en tetanus op 6 en 16 jaar, gevolgd door een herhaling elke tien jaar, je hele leven lang. Vaccinaties uit het schema krijg je gratis van de staat.", "source": { "title": "Календар профілактичних щеплень", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/kalendar-profilaktichnikh-scheplen", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 20, "reason": "De CDC raadt Tdap aan in elke zwangerschap" }, { "when": { "age_min": 19, "age_max": 59 }, "delta": 8, "reason": "De CDC raadt hepatitis B-vaccinatie aan voor volwassenen van 19 tot 59" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "balance-training", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/balance-training/", "rank": 40, "title": "Oefen je evenwicht als je ouder wordt", "summary": "Evenwichts- en functionele oefeningen helpen ouderen om vallen te voorkomen.", "why": "Evenwicht oefenen traint de controle die je nodig hebt om stabiel te blijven bij dagelijkse bewegingen. In trials met thuiswonende ouderen verlaagden evenwichts- en functionele oefeningen het aantal valpartijen met 24%. Dat is een daling van het aantal valpartijen over een periode, geen garantie dat niemand meer valt.", "how": [ "Oefen dicht bij een stevig steunpunt, of doe mee aan een begeleide evenwichtsles.", "Doe gecontroleerd gewicht verplaatsen, stappen en opstaan uit een stoel.", "Combineer evenwichts- en krachtoefeningen op minstens drie dagen per week, zoals de WHO ouderen aanraadt." ], "category": "Evenwicht", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Cochrane-review uit 2019, resultaat met hoge zekerheid voor evenwichts- en functionele oefeningen; WHO-richtlijnen" }, "impact": { "score": 65, "headline_stat": "Evenwichts- en functionele oefeningen: 24% minder valpartijen bij ouderen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -24, "unit": "%", "outcome": "aantal valpartijen bij thuiswonende ouderen", "comparison": "evenwichts- en functionele oefeningen tegenover controlegroep in trials", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Exercise for preventing falls in older people living in the community", "publisher": "Cochrane", "year": 2019, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD012424_exercise-preventing-falls-older-people-living-community", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity: recommendations from the 2020 WHO guidelines", "publisher": "WHO Europe", "year": 2021, "url": "https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/physical-activity", "tier": 1 } ], "caution": "Ben je gevallen, voel je je onvast of heb je last van duizeligheid, vraag dan eerst om een oefenplan op maat voordat je zonder steun gaat oefenen.", "practice": { "examples": [ "Vraag naar een begeleide les die evenwichtsoefeningen combineert met het versterken van je benen.", "Oefen langzame zijwaartse stappen met een muur of aanrecht binnen handbereik om je aan vast te houden als je wiebelt." ], "pitfalls": [ "Evenwichtsoefeningen zonder steun vergroten de kans op vallen, dus gebruik een stabiel steunpunt en vraag advies op maat als je je onvast voelt.", "Te snel naar moeilijkere oefeningen gaan maakt controle lastig, dus bouw langzaam op en houd steun zolang je die nodig hebt." ], "do": { "5m": "Lees het evenwichtsschema van de NHS en het advies over steun; ben je gevallen, duizelig of onvast, vraag dan een evenwichtsonderzoek op maat aan.", "15m": "Doe de evenwichtsoefeningen van de NHS naast een muur of stabiele stoel: zijwaarts lopen, hak-teen lopen en op één been staan met een hand op de steun.", "plan": { "title": "Word stabieler, met de juiste steun", "steps": [ "Fase 1: Vraag advies op maat als je bent gevallen, je onvast voelt of duizelig bent.", "Fase 2: Kies met je zorgverlener of lesgever geschikte oefeningen en een veilig steunpunt.", "Fase 3: Bouw een routine op die je kunt herhalen, met evenwicht en kracht, en werk toe naar drie dagen per week als dat bij je past.", "Fase 4: Kijk hoe het gaat met je controle en zelfvertrouwen voordat je oefeningen moeilijker maakt." ] }, "30m": "Zoek een begeleide evenwichts- of valpreventieles bij jou in de buurt en kijk hoe je je aanmeldt; noteer valpartijen of duizeligheid om te melden." }, "guides": [ { "title": "Balance exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/balance-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Strength exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/strength-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil ervoor zorgen dat ik minder snel val", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zorgen-dat-je-niet-valt/ik-wil-ervoor-zorgen-dat-ik-minder-snel-val", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": { "age_min": 65 }, "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 30, "reason": "De WHO voegt vanaf 65 jaar evenwichts- en functionele training toe" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "limit-red-meat", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/limit-red-meat/", "rank": 41, "title": "Vervang een deel van je rood vlees door plantaardig eiwit", "summary": "Met mate rood vlees eten kan je voeding verbeteren en kan het risico op darmkanker verlagen.", "why": "Rood vlees levert nuttige voedingsstoffen, maar een hogere inname hangt samen met darmkanker en andere chronische ziekten. Het bewijs dat het de oorzaak is, is minder zeker dan bij bewerkt vlees. De NHS raadt mensen die per dag meer dan 90 g rood en bewerkt vlees eten aan om samen gemiddeld naar 70 g te gaan, in gegaard gewicht.", "how": [ "Gebruik bonen of linzen in een deel van de maaltijden waar anders rund-, varkens- of lamsvlees in zou zitten.", "Maak vlees een kleiner onderdeel van stoofschotels en sauzen.", "Eet je veel vlees, vergelijk je gegaarde porties dan met de gezamenlijke daggrens van de NHS." ], "category": "Eiwitbronnen", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Nationale voedingsrichtlijnen en beoordeling door de WHO van beperkt observationeel bewijs voor rood vlees en darmkanker" }, "impact": { "score": 65, "headline_stat": "Breng een hoge inname van rood en bewerkt vlees terug naar gemiddeld 70 g per dag", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 70, "unit": "g/dag", "outcome": "gemiddelde inname van rood en bewerkt vlees samen na het minderen", "comparison": "NHS-advies voor mensen die meer dan 90 g per dag eten, gegaard gewicht", "stat_source": 0, "bound": "at_most" }, "sources": [ { "title": "Meat in your diet", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/meat-nutrition/", "tier": 1 }, { "title": "Carcinogenicity of red and processed meat", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/cancer-carcinogenicity-of-the-consumption-of-red-meat-and-processed-meat", "tier": 1 } ], "caution": "Eet je minder vlees terwijl je zwanger bent of een ijzertekort hebt, vraag dan hoe je genoeg ijzer en B12 binnenkrijgt.", "practice": { "examples": [ "Vervang een deel van het rundvlees in een stoofpot door gekookte bonen.", "Maak een pastasaus met linzen voor een maaltijd waar normaal gehakt in zit.", "Neem een kleinere portie lamsvlees en voeg groente en een zetmeelrijk bijgerecht toe." ], "pitfalls": [ "Tel niet alleen rundvlees: varkens- en lamsvlees zijn ook rood vlees.", "Leg rauw vlees niet naast een richtlijn in gegaard gewicht: vergelijk gelijk met gelijk.", "Schrap geen belangrijke ijzerbron zonder vervanging: bespreek ijzer en B12 als je zwanger bent of een ijzertekort hebt." ], "do": { "1m": "Denk terug aan het rund-, varkens-, lams- en bewerkt vlees van gisteren. Kies één vaste maaltijd waarin bonen een deel van het vlees kunnen vervangen.", "5m": "Bekijk je gebruikelijke porties rood en bewerkt vlees in gegaard gewicht; het NHS-advies om te minderen geldt als je gemiddeld meer dan 90 g per dag eet.", "15m": "Pas op papier een bekende stoofpot of saus aan: vervang een deel van het vlees door gekookte bonen of linzen en houd groente en een zetmeelrijk bijgerecht.", "30m": "Maak een linzensaus met linzen uit blik voor een maaltijd waar normaal gehakt in zit; ben je zwanger of heb je een ijzertekort, vraag dan advies over ijzer en B12.", "plan": { "title": "Minder vlees, stap voor stap", "steps": [ "Fase 1: Schat voor een week hoeveel rood en bewerkt vlees je samen eet, in gegaard gewicht.", "Fase 2: Kom je gemiddeld boven 90 g per dag, gebruik dan kleinere porties en maaltijden met peulvruchten om naar het NHS-gemiddelde van 70 g te gaan.", "Fase 3: Houd de veranderingen vol en bekijk wat je aan voedingsstoffen nodig hebt als vlees je belangrijkste bron van ijzer of B12 was." ] } }, "guides": [ { "title": "Meat in your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/meat-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Eating a balanced diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/eating-a-balanced-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vlees", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vlees.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland raadt de Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE) aan: eet je vlees en worst, houd het dan bij niet meer dan 300 g per week.", "source": { "title": "Gut essen und trinken: die DGE-Empfehlungen", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/gut-essen-und-trinken/dge-empfehlungen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje raadt AESAN (het Spaanse voedselagentschap) aan in totaal 0 tot 3 porties vlees per week te eten, bij voorkeur gevogelte en konijn, en bewerkt vlees tot een minimum te beperken. Een portie is 100 tot 125 g.", "source": { "title": "Recomendaciones dietéticas saludables y sostenibles", "publisher": "Agencia Española de Seguridad Alimentaria y Nutrición (AESAN)", "url": "https://www.aesan.gob.es/dam/jcr:303bc425-0df3-4124-abe9-75499ce573fa/RECOMENDACIONES_DIETETICAS.pdf", "year": 2022 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland raadt het Voedingscentrum volwassenen aan niet meer dan 300 g vlees per week te eten, waarvan maximaal 100 g rood vlees.", "source": { "title": "Vlees", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vlees.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "screen-diabetes-risk", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/screen-diabetes-risk/", "rank": 42, "title": "Kijk of een diabetestest nodig is", "summary": "Testen kan diabetes of prediabetes op tijd opsporen om zorg te regelen en complicaties te voorkomen.", "why": "De bloedsuiker kan te hoog zijn voordat je klachten hebt. Het USPSTF-advies uit 2021 geldt voor volwassenen van 35 tot 70 met overgewicht of obesitas, gevolgd door effectieve preventie als er prediabetes wordt gevonden. Screening zelf heeft in trials de sterfte niet duidelijk verlaagd, dus de waarde hangt af van de zorg die volgt.", "how": [ "Vraag naar een HbA1c-test of een nuchtere bloedsuiker als je aan de voorwaarden voor screening voldoet.", "Vertel je zorgverlener over diabetes bij naaste familie of over diabetes tijdens een eerdere zwangerschap.", "Vraag of een afwijkende uitslag eerst herhaald moet worden voordat er een diagnose volgt.", "Is de uitslag normaal, bespreek dan wanneer je opnieuw test; ongeveer 3 jaar is redelijk voor de groep van de USPSTF." ], "category": "Screening", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "USPSTF-advies op basis van screeningstrials en bewijs voor preventieve interventies" }, "impact": { "score": 65, "headline_stat": "Screen van 35 tot 70 jaar bij overgewicht of obesitas", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Prediabetes and Type 2 Diabetes: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2021, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/screening-for-prediabetes-and-type-2-diabetes", "tier": 1 }, { "title": "Diabetes Tests and Diagnosis", "publisher": "NIH NIDDK", "year": 2022, "url": "https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis", "tier": 1 }, { "title": "NHS Health Check", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/nhs-health-check/", "tier": 1 } ], "caution": "Klachten, een zwangerschap en een hoger erfelijk risico vragen om een apart testplan. Bij sommige bloedaandoeningen kan HbA1c een misleidende uitslag geven.", "practice": { "examples": [ "Vertel je zorgverlener als je diabetes had tijdens een zwangerschap, ook als je bloedsuiker daarna weer normaal werd.", "Vraag welke bloedtest er gepland is en hoe je je moet voorbereiden." ], "pitfalls": [ "Een bloedsuikermeter voor thuis kan geen diabetes vaststellen, dus regel een test bij een zorgverlener als je je zorgen maakt.", "Verschillende bloedtests vragen een andere voorbereiding, dus vraag het de dienst in plaats van zelf nuchter te blijven." ], "do": { "1m": "Denk na of een ouder, broer of zus diabetes heeft, of dat jij diabetes had in een zwangerschap; noem dit als je naar testen vraagt.", "5m": "Vraag je huisartsenpraktijk of je leeftijd en risicofactoren betekenen dat een bloedtest op diabetes nodig is.", "15m": "Verzamel eerdere uitslagen en je familie- of zwangerschapsgeschiedenis; bereid vragen voor over de test, het bevestigen van een afwijkende uitslag en opnieuw testen.", "plan": { "title": "Van test naar zorgplan", "steps": [ "Vraag of testen zinvol is, en noem eventuele klachten of een zwangerschap.", "Plan de afgesproken test en vraag de dienst hoe je je moet voorbereiden.", "Bespreek de uitslag en of een bevestigende test nodig is.", "Wordt er prediabetes gevonden, vraag dan naar een preventieprogramma; anders spreek je af wanneer je het testen opnieuw bekijkt." ] } }, "guides": [ { "title": "Diabetes Tests and Diagnosis", "publisher": "NIH NIDDK", "url": "https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb een grotere kans op diabetes type 2", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/diabetes-type-2/ik-heb-grotere-kans-op-diabetes-type-2", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië wordt je bloedsuiker getest bij elke preventieve controle bij de huisarts, die volwassenen vanaf 18 jaar elke 2 jaar hebben.", "source": { "title": "Všeobecné preventivní prohlídky dospělých", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/441-vseobecne-preventivni-prohlidky-dospelych", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering een Gesundheits-Check-up: één keer tussen 18 en 34 jaar en elke 3 jaar vanaf 35. Daarbij hoort een bloedsuikertest, die tussen 18 en 34 alleen gebeurt als je risicofactoren hebt; kom nuchter.", "source": { "title": "Gesundheits-Check-up für Erwachsene", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/gesundheits-check-up-fuer-erwachsene", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland is je risico op diabetes type 2 hoger als je ouder bent dan 45 en een risicofactor hebt, zoals overgewicht, diabetes in de familie of hoge bloeddruk, of vanaf 35 jaar als je een Hindostaanse achtergrond hebt. Je huisarts kan dan eens in de 3 jaar je bloedsuiker controleren.", "source": { "title": "Ik heb een grotere kans op diabetes type 2", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/diabetes-type-2/ik-heb-grotere-kans-op-diabetes-type-2", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen hoort bij het gratis programma Moje Zdrowie voor volwassenen vanaf 20 jaar een bloedsuikertest. Je kunt elke 5 jaar meedoen van 20 tot 49 jaar en elke 3 jaar vanaf 50; begin met de vragenlijst in IKP (het online patiëntenportaal), mojeIKP of bij je POZ (huisartsenpraktijk).", "source": { "title": "Program Moje Zdrowie", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/program-moje-zdrowie/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne kunnen mensen van 40 jaar en ouder in één bezoek gratis hun risico op diabetes type 2 laten nagaan, samen met hun risico op hart- en vaatziekten en psychische problemen, via het nationale programma Health Screening 40+ bij deelnemende staats-, gemeentelijke of particuliere klinieken.", "source": { "title": "Чому важливо перевіряти здоров’я серця, навіть якщо нічого не болить", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/chomu-vazhlivo-pereviryati-zdorovya-sercya-navit-yakscho-nichogo-ne-bolit", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 35, "age_max": 70, "bmi_min": 25 }, "delta": 20, "reason": "Valt in de leeftijds- en BMI-groep waarvoor screening wordt aangeraden" }, { "when": { "region": [ "europe" ], "age_min": 40, "age_max": 74 }, "delta": 8, "reason": "De NHS Health Check kijkt naar het diabetesrisico van 40 tot 74 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "sleep-regularity", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/sleep-regularity/", "rank": 43, "title": "Houd vaste slaaptijden aan", "summary": "Regelmatige slaaptijden helpen je biologische klok op koers te houden.", "why": "Je biologische klok reageert op herhaalde patronen van slapen en wakker worden. In een groot cohort hing regelmatiger slapen samen met een lagere sterfte, maar het onderzoek laat niet zien dat een ander schema je leven verlengt. De NIH raadt aan je slaaptijden op werkdagen en in het weekend niet meer dan ongeveer een uur te laten verschillen.", "how": [ "Kies tijden om naar bed te gaan en op te staan die passen bij je gewone verplichtingen.", "Houd de verschuiving in het weekend klein als dat kan.", "Schuift je schema op, zet het dan geleidelijk terug en zorg dat je genoeg slaapt." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Slaapadvies van de NIH en een prospectief cohort uit 2024 van 60.977 volwassenen" }, "impact": { "score": 65, "headline_stat": "Laat je slaaptijden door de week en in het weekend niet meer dan ongeveer 1 uur verschillen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 1, "unit": "uur", "outcome": "aangeraden maximaal verschil in slaaptijden, bij benadering", "comparison": "slaaptijden door de week tegenover het weekend", "stat_source": 0, "bound": "at_most" }, "sources": [ { "title": "Sleep Deprivation and Deficiency: Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2022, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "tier": 1 }, { "title": "Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study", "publisher": "Sleep", "year": 2024, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37738616/", "tier": 2 } ], "caution": "Een strak schema mag niet betekenen dat je langdurig slaaptekort accepteert; zoek hulp als werk of een slaapstoornis genoeg slaap lastig maakt.", "practice": { "examples": [ "Kies op werkdagen en vrije dagen vergelijkbare tijden om op te staan, als je verplichtingen dat toelaten.", "Verplaats een vaste late avondklus naar eerder, zodat je geplande bedtijd haalbaarder wordt." ], "pitfalls": [ "Een vaste opsta-tijd aanhouden terwijl je steeds te kort slaapt, schiet het doel voorbij, dus bewaak genoeg slaap én vaste tijden.", "Een zware week maakt de routine niet zinloos, dus ga geleidelijk terug naar tijden die je kunt volhouden." ], "do": { "1m": "Kies voor de komende dagen een haalbaar tijdvak om op te staan dat nog genoeg tijd laat om te slapen.", "5m": "Vergelijk je slaaptijden op je volgende werkdag en vrije dag; probeer ze waar mogelijk binnen ongeveer een uur te houden, met genoeg slaap.", "15m": "Bekijk je verplichtingen voor een week, kies werkbare slaaptijden en verplaats één late klus die niet hoeft; pas het plan aan als ploegendienst een vast schema onmogelijk maakt.", "plan": { "title": "Maak je slaaptijden voorspelbaarder", "steps": [ "Fase 1: Let op hoe laat je nu naar bed gaat en wakker wordt.", "Fase 2: Kies een haalbaar slaapvenster met genoeg tijd voor de slaap die je nodig hebt.", "Fase 3: Houd je tijden op vrije dagen zo dicht mogelijk bij die op werkdagen; pas ze na verstoringen geleidelijk weer aan.", "Fase 4: Zoek hulp als werk of aanhoudende slaapproblemen genoeg slaap in de weg staan." ] } }, "guides": [ { "title": "Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sleep problems", "publisher": "NHS Every Mind Matters", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/mental-health-issues/sleep/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil beter slapen: slaapadviezen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "active-commuting", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/active-commuting/", "rank": 44, "title": "Loop of fiets voor korte ritten", "summary": "Actief reizen maakt beweging die goed is voor je hart onderdeel van iets wat je al doet.", "why": "Lopen of fietsen als vervoer bouwt beweging in een routine in die je kunt herhalen. In een Chinees cohort hadden mensen die naar het werk fietsten een 19% lager relatief risico op ischemische hartziekte dan mensen die niet actief reisden. Dit is een verband uit observationeel onderzoek en kan deels komen door andere verschillen dan de reis zelf.", "how": [ "Kies een korte vaste rit die je kunt lopen of fietsen.", "Begin met een deel van de route als de hele rit te ver is.", "Zorg dat de spullen die je nodig hebt klaarliggen voordat je vertrekt." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Prospectief cohort van 104.170 forensen in steden, ondersteund door het beweegadvies van de NHS" }, "impact": { "score": 64, "headline_stat": "Naar het werk fietsen: 19% lager risico op hartziekte in een Chinees cohort", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -19, "unit": "%", "outcome": "risico op ischemische hartziekte, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "fietsende tegenover niet-actieve forensen in een Chinees cohort", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Association Between Active Commuting and Incident Cardiovascular Diseases in Chinese: A Prospective Cohort Study", "publisher": "Journal of the American Heart Association", "year": 2019, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31576770", "tier": 2 }, { "title": "Benefits of exercise", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-health-benefits/", "tier": 1 } ], "caution": "Kies routes en een inspanning die passen bij de omstandigheden bij jou in de buurt en bij wat je kunt.", "practice": { "examples": [ "Loop het laatste korte stuk van je reis, als de route past bij hoe je beweegt en bij de omstandigheden.", "Ga lopend of op de fiets naar een winkel in plaats van met de auto, als de rit veilig en haalbaar is." ], "pitfalls": [ "Meteen de hele woon-werkrit doen kan actief reizen onhaalbaar laten voelen, dus probeer één stuk dat te doen is.", "Een korte route is niet vanzelf geschikt, dus kijk naar de omstandigheden en kies er een die bij je past." ], "do": { "1m": "Kies één korte rit die je vaak maakt en bepaal welk haalbaar deel je zou kunnen lopen of fietsen.", "5m": "Bekijk de route van die rit en schat een comfortabele reistijd; kies een korter stuk als de hele rit te veel is.", "15m": "Zet comfortabele schoenen bij de deur en bekijk de route en looptijd van één rit die je meestal met de auto doet.", "30m": "Loop in een rustig tempo een korte rit die je normaal met de auto doet, bijvoorbeeld naar de winkel.", "plan": { "title": "Maak één vaste rit actief", "steps": [ "Fase 1: Kies een korte, bekende rit en kijk of lopen of fietsen geschikt is.", "Fase 2: Probeer een haalbaar stuk in een rustig tempo.", "Fase 3: Herhaal het op dagen dat het uitkomt, met de spullen die je nodig hebt klaar.", "Fase 4: Maak het actieve stuk pas langer als het goed vol te houden is." ] } }, "guides": [ { "title": "Walking for health", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/walking-for-health/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Steps for Getting Started With Physical Activity", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil gezond bewegen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/gezond-leven/ik-wil-gezond-bewegen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "drives": true }, "delta": 12, "reason": "Korte autoritten vervangen is een beweegtip van de NHS" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "test-hiv-and-hepatitis-c", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/test-hiv-and-hepatitis-c/", "rank": 45, "title": "Laat je één keer testen op hiv en hepatitis C", "summary": "Eén test kan een infectie vinden die jarenlang geen klachten geeft, en beide zijn nu goed te behandelen.", "why": "Hiv en hepatitis C kunnen jarenlang geen klachten geven terwijl ze ongemerkt je gezondheid schaden en op anderen kunnen overgaan. De WHO meldt dat van de mensen die tussen 2015 en 2024 hepatitis C kregen, maar 36% hun diagnose kende, terwijl de huidige tabletten meer dan 95% van de infecties genezen. Testen is de enige manier om het te weten, en pas als je het weet, is behandeling mogelijk.", "how": [ "Vraag minstens één keer om een hepatitis C-test als je 18 of ouder bent; dat raadt de CDC elke volwassene aan.", "Kijk of je ooit een hiv-test hebt gehad; de USPSTF raadt aan je minstens één keer tussen 15 en 65 jaar te laten testen.", "Ben je zwanger, vraag dan vroeg in je zwangerschapszorg om een test op hiv en hepatitis C.", "Vraag naar herhaald testen als je steeds risico loopt op blootstelling.", "Is een uitslag positief, begin dan snel met zorg: hepatitis C is meestal te genezen en de behandeling van hiv werkt heel goed." ], "category": "Screening", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "USPSTF-advies voor hiv-screening (graad A), het CDC-advies om alle volwassenen op hepatitis C te testen en bewijs van de WHO over behandeling" }, "impact": { "score": 64, "headline_stat": "De huidige tabletten genezen meer dan 95% van de hepatitis C-infecties", "stat_source": 2 }, "sources": [ { "title": "Human Immunodeficiency Virus (HIV) Infection: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2019, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/human-immunodeficiency-virus-hiv-infection-screening", "tier": 1 }, { "title": "Testing for Hepatitis C", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/hepatitis-c/testing/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Hepatitis C", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-c", "tier": 1 }, { "title": "Public health guidance on HIV, hepatitis B and C testing in the EU and EEA", "publisher": "ECDC", "year": 2018, "url": "https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/public-health-guidance-hiv-hepatitis-b-and-c-testing-eueea", "tier": 1 } ], "caution": "Een positieve uitslag moet door een zorgverlener worden bevestigd en gevolgd door zorg, en testen is vertrouwelijk. De behandeling van beide infecties werkt nu heel goed, dus een uitslag is een beginpunt en geen vonnis.", "practice": { "examples": [ "Vraag bij een gewone afspraak of je ooit apart op hiv en hepatitis C bent getest.", "Heb je kort geleden mogelijk risico gelopen, vertel de dienst dan wanneer dat was, zodat die de test en het moment kan kiezen." ], "pitfalls": [ "Een algemeen bloedonderzoek hoeft geen hiv of hepatitis C te bevatten, dus vraag welke tests echt zijn gedaan.", "Een positieve antistoffentest op hepatitis C kan op een infectie in het verleden wijzen, dus vraag naar de RNA-test die kijkt of je nu een infectie hebt.", "Een negatieve test kort na een risicocontact kan te vroeg zijn, dus vraag wanneer je opnieuw moet testen." ], "do": { "1m": "Bereid een duidelijke vraag voor: ben ik ooit getest op hiv en hepatitis C, en moet ik nu een van beide tests regelen?", "5m": "Vraag je huisarts of een centrum voor seksuele gezondheid naar vertrouwelijk testen op hiv en hepatitis C en naar eventuele kosten.", "15m": "Zet de data van eerdere tests en mogelijke risicocontacten op een rij; vraag welke tests je nodig hebt en hoe je de uitslagen krijgt.", "plan": { "title": "Uitzoeken en doorzetten", "steps": [ "Vraag naar beide tests en vertel de dienst over recente of doorlopende risico's.", "Doe de aangeraden tests en spreek af hoe je de uitslagen krijgt.", "Regel bevestiging en zorg bij een positieve uitslag.", "Vraag of je situatie om herhaald testen vraagt." ] } }, "guides": [ { "title": "Getting Tested for HIV", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/hiv/testing/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Testing for Hepatitis C", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/hepatitis-c/testing/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hepatitis C", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/hepatitis-c", "kind": "guide", "lang": "nl" }, { "title": "Ik wil een soa-test doen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/soa/ik-wil-soa-test-doen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland hoort vanaf 35 jaar bij de wettelijke Gesundheits-Check-up een eenmalige bloedtest op hepatitis B en hepatitis C.", "source": { "title": "Gesundheits-Check-up für Erwachsene", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/gesundheits-check-up-fuer-erwachsene", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje raadt het ministerie van Volksgezondheid een test op hepatitis C aan voor mensen met bepaalde risicovolle blootstelling, zoals drugs spuiten, en raadt het screening van mensen zonder risicovolle blootstelling niet aan. Dit standpunt is in juli 2022 herzien.", "source": { "title": "Guía de cribado de la infección por el VHC", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/DCVIHT/hepatitis/hepatitisC/docs/Hepatitis_C._ACCESIBLE.pdf", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland krijgen zwangere vrouwen rond 12 weken een bloedtest die onder meer controleert op hepatitis B, syfilis en hiv.", "source": { "title": "Ik ben zwanger en krijg een bloedonderzoek", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zwanger/ik-ben-zwanger-en-krijg-bloedonderzoek", "year": 2023 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen heeft elke provincie testpunten (PKD) waar hiv-tests gratis en anoniem zijn en je geen verwijzing nodig hebt; de meeste testen ook op hepatitis C en syfilis. Sinds mei 2025 kan een POZ (huisartsenpraktijk) zonder verwijzing een gratis hiv-test aanvragen, maar die is niet anoniem.", "source": { "title": "Profilaktyka i testowanie w kierunku HIV", "publisher": "Ministerstwo Zdrowia", "url": "https://www.gov.pl/web/zdrowie/profilaktyka-i-testowanie-w-kierunku-hiv", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 18 }, "delta": 12, "reason": "De CDC raadt alle volwassenen van 18 en ouder één keer een hepatitis C-test aan" }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 18, "reason": "Testen wordt aangeraden in elke zwangerschap" }, { "when": { "region": [ "europe" ] }, "delta": 5, "reason": "Volgens het ECDC krijgt 1 op de 2 mensen met hiv in Europa de diagnose laat" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "limit-free-sugars", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/limit-free-sugars/", "rank": 46, "title": "Eet minder vrije suikers", "summary": "Minder vrije suikers en minder vaak zoete tussendoortjes helpen je tanden te beschermen.", "why": "Vrije suikers zijn toegevoegde suiker, honing, siropen en de suikers die in sap vrijkomen. Ze voeden de processen die gaatjes veroorzaken, vooral als je ze vaak binnenkrijgt. De NHS-richtlijn voor volwassenen is niet meer dan 30 g per dag, los van de suikers die van nature in heel fruit en melk zitten.", "how": [ "Onthoud dat ongezoet vruchtensap, honing en siropen allemaal vrije suikers zijn.", "Kies naturel yoghurt en doe er heel fruit bij.", "Eet snoep en gedroogd fruit bij de maaltijd in plaats van als vaak tussendoortje.", "Vergelijk vergelijkbare producten met het etiket en de ingrediëntenlijst." ], "category": "Suiker", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Nationale richtlijnen voor vrije suikers en bewijs over tandbederf" }, "impact": { "score": 63, "headline_stat": "Niet meer dan 30 g vrije suikers per dag voor volwassenen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 30, "unit": "g/dag", "outcome": "inname van vrije suikers bij volwassenen, niet meer dan deze hoeveelheid", "comparison": "Bovengrens van de NHS voor volwassenen, niet voor totale suikers", "stat_source": 0, "bound": "at_most" }, "sources": [ { "title": "Sugar: the facts", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/how-does-sugar-in-our-diet-affect-our-health/", "tier": 1 }, { "title": "How to cut down on sugar in your diet", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/how-to-cut-down-on-sugar-in-your-diet/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Doe stukjes heel fruit op naturel yoghurt in plaats van honing.", "Doe iets minder suiker in je gewone thee en minder daarna nog eens als je eraan toe bent.", "Eet gedroogd fruit bij je ontbijt in plaats van er tussen de maaltijden door van te snoepen." ], "pitfalls": [ "Zie honing of sap niet als uitzondering: beide leveren vrije suikers.", "Verwar totale suikers niet met vrije suikers: kijk naar de ingrediënten, want melk en heel fruit bevatten natuurlijke suikers." ], "do": { "1m": "Noem je gebruikelijke zoete topping of toegevoegde suiker en kies één verandering: minder suiker in je thee, of heel fruit in plaats van honing.", "5m": "Vergelijk twee vergelijkbare ontbijtgranen of yoghurts op totale suiker per 100 g en de ingrediëntenlijst; kies een passende optie met minder toegevoegde suiker.", "15m": "Maak een ontbijt van naturel yoghurt of havermout met heel fruit, met producten die je verdraagt en zonder toegevoegde siroop of honing.", "30m": "Bekijk de dranken, het ontbijt, de tussendoortjes en toetjes van een gewone dag; kies twee bronnen van vrije suikers om te minderen, zonder heel fruit of gewone melk te schrappen.", "plan": { "title": "Minder zoet, in je eigen tempo", "steps": [ "Week 1: Doe minder suiker in één vaste drank of in je ontbijt.", "Week 2: Probeer ongezoete ontbijtgranen of naturel yoghurt met heel fruit.", "Week 3: Eet zoete producten en gedroogd fruit bij de maaltijd en bekijk welke veranderingen je wilt houden." ] } }, "guides": [ { "title": "How to cut down on sugar in your diet", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/how-to-cut-down-on-sugar-in-your-diet/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sugar: the facts", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/how-does-sugar-in-our-diet-affect-our-health/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Suiker", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/suiker.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-hearing-care", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-hearing-care/", "rank": 47, "title": "Laat gehoorverlies behandelen als je er last van hebt", "summary": "Zorg voor je gehoor maakt gesprekken weer mogelijk en kan helpen je denkvermogen te beschermen als je ouder wordt.", "why": "Als spraak beter te verstaan is, helpt dat bij gesprekken, bij je werk en om betrokken te blijven bij mensen. Volgens de dementierichtlijnen van de WHO uit 2026 zou in theorie ongeveer 7% van de gevallen van dementie te voorkomen zijn als gehoorverlies op bevolkingsniveau zou verdwijnen. De WHO geeft nu een voorwaardelijk advies, op basis van bewijs met weinig zekerheid, dat hoortoestellen aan volwassenen met gehoorverlies kunnen worden aangeboden om het risico op achteruitgang van het denkvermogen te verlagen. In de ACHIEVE-trial was het totale resultaat neutraal; alleen de subgroep met een hoger risico liet over drie jaar 48% minder achteruitgang in denkvermogen zien. Ongeveer een op de vijf mensen heeft een vorm van gehoorverlies, en dat komt vaker voor naarmate mensen ouder worden.", "how": [ "Laat je gehoor onderzoeken als je gesprekken moeilijk kunt volgen of het volume steeds hoger zet.", "Bespreek geschikte hoortoestellen en je eigen doelen bij het communiceren met een audicien of audioloog.", "Draag aangemeten toestellen regelmatig en ga terug om ze te laten bijstellen als ze niet prettig zitten of niet helder klinken." ], "category": "Hersengezondheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Voorwaardelijk advies van de WHO uit 2026 op basis van bewijs met weinig zekerheid, plus de gerandomiseerde ACHIEVE-trial met 977 volwassenen, waarvan het totale resultaat neutraal was" }, "impact": { "score": 62, "headline_stat": "Zonder gehoorverlies zou in theorie ongeveer 7% van de gevallen van dementie te voorkomen zijn", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines, second edition, recommendations", "publisher": "WHO, via NCBI Bookshelf", "year": 2026, "url": "https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK623908/", "tier": 1 }, { "title": "Hearing intervention versus health education control to reduce cognitive decline in older adults with hearing loss: ACHIEVE trial", "publisher": "The Lancet, via PMC", "year": 2023, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10529382/", "tier": 2 }, { "title": "Hearing loss in adults: assessment and management, NG98", "publisher": "NICE", "year": 2023, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng98/chapter/Recommendations", "tier": 1 } ], "caution": "Plotseling gehoorverlies, gehoor dat in een paar dagen of weken slechter wordt, of gehoorverlies met oorpijn of een loopoor vraagt om een spoedafspraak. Zie hoortoestellen als behandeling van gehoorverlies, met realistische verwachtingen over een eventueel effect op je denkvermogen.", "practice": { "examples": [ "Vraag om een rustigere tafel, zodat je een gesprek kunt volgen zonder alles harder te zetten.", "Vertel de audioloog dat je vooral je kleinkind wilt kunnen verstaan of werkoverleggen wilt kunnen volgen." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat een slechter gehoor gewoon bij het ouder worden hoort: laat het onderzoeken, en zoek spoedhulp bij plotseling of snel erger wordend gehoorverlies.", "Zit een aangemeten hoortoestel niet prettig of klinkt het niet helder, vraag dan om bijstelling in plaats van het stilletjes in de la te leggen.", "Met je vingers of wattenstaafjes in een oor peuteren dat verstopt voelt, kan schade geven: laat het met rust en laat het nakijken." ], "do": { "1m": "Zet voor je volgende gesprek achtergrondgeluid zachter of ga ergens rustiger zitten, en kijk de ander aan zodat je de mond kunt zien.", "5m": "Hoor je geleidelijk slechter, vraag dan een gehooronderzoek aan. Bij plotseling gehoorverlies, gehoor dat in dagen of weken slechter wordt, oorpijn of een loopoor: zoek spoedhulp.", "15m": "Schrijf de situaties op waarin horen lastig is en twee dingen waarbij je hulp wilt; noem ook hoortoestellen die je al gebruikt.", "plan": { "title": "Gehoorhulp die bij je leven past", "steps": [ "Laat je gehoor onderzoeken en vertel wanneer de verandering begon.", "Bespreek de oorzaak, je doelen bij het communiceren en geschikte mogelijkheden met de professional.", "Krijg je een toestel, spreek dan af hoe je het gebruikt en wanneer je terugkomt om het te laten bijstellen voor comfort of helderheid." ] } }, "guides": [ { "title": "Hearing loss: signs, urgent symptoms and communication tips", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/hearing-loss/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil mijn gehoor laten testen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-horen/ik-wil-mijn-gehoor-laten-testen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 60 }, "delta": 10, "reason": "WHO: ongeveer een op de vijf mensen heeft gehoorverlies, en dat komt vaker voor op hogere leeftijd" }, { "when": { "age_min": 70, "age_max": 84 }, "delta": 12, "reason": "ACHIEVE onderzocht volwassenen van 70 tot 84 met gehoorverlies" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "wash-hands-at-key-times", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/wash-hands-at-key-times/", "rank": 48, "title": "Was je handen op de belangrijke momenten", "summary": "Water en zeep helpen voorkomen dat ziekteverwekkers via je handen naar je mond, ogen en andere mensen gaan.", "why": "Handen dragen ziekteverwekkers over na toiletbezoek, na contact met ziekte en na het aanraken van besmette oppervlakken. De CDC schat dat handen wassen ongeveer 30% van de diarreeziekten kan voorkomen. Het voordeel komt van wassen op de juiste momenten en de hele hand meenemen, niet van steeds alles om je heen te ontsmetten.", "how": [ "Was je handen voor het bereiden of eten van eten, na het toilet en na het verschonen van luiers.", "Was ze ook na het snuiten van je neus en als je zorgt voor iemand die overgeeft of diarree heeft.", "Gebruik zeep en stromend water, schrob alle kanten van je handen minstens 20 seconden, spoel ze af en droog ze.", "Is er geen water en zeep, gebruik dan handgel met minstens 60% alcohol; kies water en zeep als je handen zichtbaar vuil zijn." ], "category": "Infectiepreventie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Overzicht van de CDC van onderzoek naar handen wassen en praktisch preventieadvies" }, "impact": { "score": 62, "headline_stat": "Handen wassen kan ongeveer 30% van de ziekten met diarree en ongeveer 20% van de luchtweginfecties voorkomen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Handwashing Facts", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/clean-hands/data-research/facts-stats/", "tier": 1 }, { "title": "About Handwashing", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/clean-hands/about/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Was na het toilet je handen met zeep, schrob minstens 20 seconden, spoel af en droog ze.", "Maak voordat je lunch maakt niet alleen je handpalmen schoon, maar ook de ruggen van je handen, tussen je vingers en onder je nagels." ], "pitfalls": [ "Even afspoelen slaat het schoonmaken over, dus gebruik zeep en schrob alle kanten minstens 20 seconden.", "Handgel is niet de beste keus voor zichtbaar vuile handen, dus gebruik zeep en stromend water." ], "do": { "5m": "Kijk of er bij de kranen waar je kookt en naar het toilet gaat zeep en iets schoons om af te drogen is, en neem handgel met minstens 60% alcohol mee voor onderweg.", "15m": "Zorg je voor kinderen, leer ze dan de hele wasbeurt: zing twee keer Happy Birthday terwijl ze de ruggen, vingers en nagels schrobben, en daarna afspoelen en drogen.", "plan": { "title": "Maak de nuttige wasbeurten makkelijk", "steps": [ "Zorg voor zeep en iets schoons om af te drogen waar je je handen wast.", "Koppel handen wassen aan maaltijden, toiletbezoek, luiers en zorgen voor iemand die overgeeft of diarree heeft.", "Is er geen water en zeep, gebruik dan handgel met minstens 60% alcohol; kies water en zeep bij zichtbaar vuil." ] }, "1m": "Was je handen nu helemaal: nat maken, zeep, 20 seconden de ruggen, tussen je vingers en onder je nagels schrobben, afspoelen en drogen." }, "guides": [ { "title": "About Handwashing", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/clean-hands/about/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "How to wash your hands", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/best-way-to-wash-your-hands/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hygiëne", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/hygiene", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 8, "reason": "Handen wassen helpt diarreeziekten bij kinderen te voorkomen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-working-hours", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-working-hours/", "rank": 49, "title": "Verminder structureel lange werkweken", "summary": "Langdurig werkweken van 55 uur geven een meetbaar risico op beroerte en hartziekte, en laten geen ruimte om te herstellen.", "why": "Lange weken geven voortdurende belasting en verdringen alles buiten het werk. WHO en ILO vonden dat 55 uur of meer per week werken samenhangt met een 35% hoger risico op een beroerte en een 17% hoger risico om te overlijden aan ischemische hartziekte, vergeleken met 35 tot 40 uur. Ze schrijven ongeveer 745.000 doden per jaar toe aan deze blootstelling. Dit zijn vergelijkingen tussen groepen, geen bewijs dat minder uren werken het risico met hetzelfde percentage terugdraait. Je werkdruk veranderen lukt meestal niet met wilskracht alleen; daar is je werkgever voor nodig.", "how": [ "Houd twee weken bij hoeveel je echt werkt, ook het werk dat je thuis doet.", "Zijn lange weken normaal geworden, bespreek dan prioriteiten, bezetting of werkdruk met je leidinggevende of een vertegenwoordiger van de werknemers.", "Maak duidelijke afspraken over eindtijden en bereikbaarheid, als je situatie dat toelaat." ], "category": "Werk", "domain": "mind-social", "effort": "high", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Systematische reviews van WHO en ILO over lange werktijden; observationele vergelijkingen tussen blootstellingsgroepen" }, "impact": { "score": 60, "headline_stat": "35% hoger risico op een beroerte bij 55 uur of meer per week, tegenover 35 tot 40", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 35, "unit": "%", "outcome": "risico op een beroerte, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "55 uur of meer per week werken tegenover 35 tot 40", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Long working hours increasing deaths from heart disease and stroke: WHO, ILO", "publisher": "WHO and ILO", "year": 2021, "url": "https://www.who.int/news/item/17-05-2021-long-working-hours-increasing-deaths-from-heart-disease-and-stroke-who-ilo", "tier": 1 }, { "title": "Mental health at work", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-at-work", "tier": 1 } ], "caution": "Heeft werkdruk invloed op je gezondheid, bespreek dan steun en mogelijke aanpassingen met een zorgverlener of de bedrijfsarts.", "practice": { "examples": [ "Tel de mails op zondag en de telefoontjes 's avonds mee als je je werkweek optelt.", "Vraag je leidinggevende welke deadline kan schuiven als het toegewezen werk meer is dan je afgesproken uren." ], "pitfalls": [ "Sneller werken kan de werkdruk gelijk laten: neem je uren en prioriteiten mee naar een gesprek over werkdruk.", "Kun je je leidinggevende niet veilig aanspreken, vraag dan vertrouwelijk advies aan een vertegenwoordiger van de werknemers of de bedrijfsarts." ], "do": { "1m": "Denk terug hoe laat je gisteren begon en stopte met werken, met berichten in de avond erbij; schat het totaal in plaats van je contracturen.", "5m": "Begin een urenlog met je begintijd, pauzes en eindtijd van vandaag; neem ook werk mee dat je thuis doet.", "15m": "Bekijk je agenda en berichten van vorige week, tel je echte uren op en zoek één terugkerende taak die je dag langer maakt.", "30m": "Bereid een gesprek over werkdruk voor: zet de belangrijkste taken, deadlines, je echte uren en wat kan wachten of gedeeld kan worden op een rij.", "plan": { "title": "Twee weken feiten, dan afspraken over werkdruk", "steps": [ "Noteer twee weken lang je echte uren, zonder te proberen te bewijzen dat er meer bij past.", "Neem het patroon mee naar je leidinggevende, een vertegenwoordiger van de werknemers of de bedrijfsarts en bespreek prioriteiten of bezetting.", "Spreek waar mogelijk haalbare uren en bereikbaarheid af en kijk daarna of de verandering werkt." ] } }, "guides": [ { "title": "Work related stress: workload and boundaries", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/work-related-stress/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb problemen en daardoor veel stress. Wat kan ik doen?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/problemen-hebben/ik-heb-problemen-en-daardoor-veel-stress-wat-kan-ik-doen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "sex": "male" }, "delta": 6, "reason": "WHO en ILO: 72% van de doden die aan lange werktijden werden toegeschreven, waren mannen" }, { "when": { "age_min": 45 }, "delta": 8, "reason": "De doden vielen vooral onder mensen die tussen 45 en 74 jaar lange uren werkten" }, { "when": { "region": [ "east-asia", "southeast-asia", "south-asia", "oceania" ] }, "delta": 6, "reason": "WHO en ILO: de last is het grootst in de regio's Westelijke Stille Oceaan en Zuidoost-Azië" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "potassium-rich-foods", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/potassium-rich-foods/", "rank": 50, "title": "Eet meer voeding met veel kalium", "summary": "Meer kalium uit voeding helpt de bloeddruk te verlagen als je nieren kalium normaal verwerken.", "why": "Kalium gaat het effect van natrium op de bloeddruk tegen. In trials die voor de WHO zijn samengevoegd, verlaagde een hogere kaliuminname de bovendruk met ongeveer 3,5 mmHg, een effect dat werd gezien bij mensen met een verhoogde bloeddruk en niet bij mensen met een al normale bloeddruk. Dezelfde review koppelde een hogere inname aan een 24% lager risico op een beroerte in cohortonderzoek, wat een verband is en geen bewezen effect.", "how": [ "Bouw maaltijden op rond bonen, erwten en linzen, die tot de rijkste bronnen horen.", "Voeg groente toe zoals spinazie, kool en peterselie, en fruit zoals bananen.", "Kies minder bewerkte versies van basisproducten, want bewerken verlaagt het kalium in veel producten.", "Haal kalium uit voeding in plaats van uit supplementen, tenzij een zorgverlener iets anders adviseert." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-richtlijn plus een meta-analyse van 22 gerandomiseerde trials (n=1.606) en 11 cohorten (n=127.038)" }, "impact": { "score": 60, "headline_stat": "Volwassenen horen minstens 3.510 mg kalium per dag binnen te krijgen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 3510, "unit": "mg/dag", "outcome": "kaliuminname uit voeding bij volwassenen, WHO-minimum waar dat van toepassing is", "comparison": "Advies van de WHO voor de bevolking, niet bij een verminderde uitscheiding van kalium", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "WHO issues new guidance on dietary salt and potassium", "publisher": "WHO", "year": 2013, "url": "https://www.who.int/news/item/31-01-2013-who-issues-new-guidance-on-dietary-salt-and-potassium", "tier": 1 }, { "title": "Effect of increased potassium intake on cardiovascular risk factors and disease: systematic review and meta analyses", "publisher": "BMJ", "year": 2013, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23558164/", "tier": 2 }, { "title": "Guideline: potassium intake for adults and children", "publisher": "WHO", "year": 2012, "url": "https://www.who.int/publications/i/item/9789241504829", "tier": 1 } ], "caution": "Bij nierziekte, of bij medicijnen die het kalium verhogen zoals ACE-remmers, ARB's en kaliumsparende plasmiddelen, is extra kalium zonder medisch advies niet veilig.", "practice": { "examples": [ "Is extra kalium geschikt voor jou, doe dan gekookte bonen in een groentesoep.", "Moet je kalium niet beperken, probeer dan een gepofte aardappel met een passende topping.", "Neem een lijst van je medicijnen mee naar de apotheker voordat je een zoutvervanger met kalium gebruikt." ], "pitfalls": [ "Verhoog kalium niet op eigen houtje als je een nierziekte hebt of medicijnen gebruikt die ermee te maken hebben: overleg met je zorgverlener.", "Gebruik kaliumtabletten of zoutvervangers niet als kortere weg in plaats van voeding: vraag eerst advies." ], "do": { "1m": "Bereid deze vraag voor: 'Moet ik door mijn nieren of medicijnen kalium beperken?' Bewaar hem voor je apotheker of zorgverlener.", "5m": "Bekijk je medicijnlijst en eventuele dieetvoorschriften voor je nieren; twijfel je over kalium, vraag dan je apotheker of zorgverlener om het na te lopen.", "15m": "Kijk naar bonen, linzen, groente en fruit in je maaltijden van gisteren. Heb je een nierziekte of medicijnen die ermee te maken hebben, bespreek veranderingen dan voordat je meer kalium neemt.", "30m": "Is extra kalium geschikt, plan dan drie maaltijden met bonen, aardappelen of groente; zo niet, maak dan een eetdagboek voor je diëtist voor nierziekten.", "plan": { "title": "Eerst veiligheid, dan voeding", "steps": [ "Fase 1: Bespreek beperkingen en medicijnen met je behandelteam als je een nierziekte hebt of er zorgen zijn over kalium.", "Fase 2: Voeg, als het geschikt is, één voedingsbron toe aan een bekende maaltijd, zonder supplementen of zoutvervangers.", "Fase 3: Zorg voor afwisseling over je maaltijden heen en blijf binnen je persoonlijke dieetadvies." ] } }, "guides": [ { "title": "Potassium in diet", "publisher": "NIH MedlinePlus", "url": "https://medlineplus.gov/ency/article/002413.htm", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Kalium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/kalium.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "use-and-store-medicines-safely", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/use-and-store-medicines-safely/", "rank": 51, "title": "Loop je medicijnen na en bewaar ze veilig", "summary": "Duidelijke instructies, een actueel medicijnoverzicht en veilig bewaren kunnen vermijdbare schade door medicijnen voorkomen.", "why": "Medicijnen kunnen schade geven door bijwerkingen, wisselwerkingen, fouten in de dosering of doordat iemand ze per ongeluk inneemt. De CDC meldt elk jaar meer dan 1,5 miljoen bezoeken aan de spoedeisende hulp in de VS door bijwerkingen van medicijnen. Niet alles is te voorkomen, maar je gebruik nalopen en medicijnen buiten bereik van kinderen houden pakt belangrijke vermijdbare risico's aan.", "how": [ "Houd een actueel overzicht bij van je voorgeschreven medicijnen, medicijnen zonder recept en supplementen.", "Loop het overzicht door met een apotheker of zorgverlener, vooral als er iets bijkomt of verandert.", "Volg het etiket, gebruik het meegeleverde maatbekertje of spuitje voor vloeibare doses en vraag het na als instructies onduidelijk zijn.", "Bewaar medicijnen en supplementen buiten het zicht en bereik van kinderen, sluit kindveilige doppen weer goed af en denk ook aan de tassen van bezoek.", "Ga naar aangeraden controleafspraken en bloedonderzoeken." ], "category": "Veilig medicijngebruik", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewaking van medicijnveiligheid en preventieadvies van de CDC" }, "impact": { "score": 60, "headline_stat": "Meer dan 1,5 miljoen spoedbezoeken per jaar in de VS hebben te maken met bijwerkingen van medicijnen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Medication Safety and Your Health", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/medication-safety/about/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Up and Away Campaign Resources", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/medication-safety/php/toolkit/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Stop niet met voorgeschreven medicijnen zonder dat eerst te bespreken. Bij een vermoedelijke vergiftiging of een ernstige reactie heb je snel hulp nodig van de hulpdiensten of het vergiftigingencentrum bij jou in de buurt.", "practice": { "examples": [ "Zet ook vitamines, kruidenmiddelen en medicijnen die je zonder recept koopt op je medicijnoverzicht.", "Sluit na elk gebruik de kindveilige dop en leg het medicijn buiten het zicht en bereik van kinderen." ], "pitfalls": [ "Een keukenlepel is geen maatlepel voor medicijnen, dus vraag je apotheker om het juiste doseerhulpmiddel.", "Een onduidelijk etiket is een reden om het te vragen, dus neem contact op met je apotheker in plaats van te raden wat het betekent." ], "do": { "1m": "Denk aan een instructie bij een medicijn waarover je twijfelt, zoals het tijdstip of met eten, en bereid die vraag voor je apotheker voor.", "5m": "Begin een lijst van je medicijnen, vitamines en supplementen; neem de namen over van de etiketten zonder te veranderen hoe je ze gebruikt.", "15m": "Maak je medicijnoverzicht af en verzamel onduidelijke instructies of mogelijke bijwerkingen voor een gesprek met je apotheker; noem ook controleafspraken.", "30m": "Loop je medicijnoverzicht en hoe je ze bewaart door met iemand die je vertrouwt; bereid vragen voor je apotheker voor over etiketten, bijwerkingen en controles.", "plan": { "title": "Maak je medicijngebruik makkelijker te controleren", "steps": [ "Zet alles op een rij wat je gebruikt, ook medicijnen die je zonder recept koopt.", "Vraag een apotheker het overzicht, de instructies en je vragen na te lopen; stop niet zelf met voorgeschreven behandeling.", "Kijk hoe je medicijnen bewaart, zodat kinderen ze niet kunnen zien of pakken, ook die in de tassen van bezoek.", "Werk het overzicht bij als je behandeling verandert en ga naar aangeraden controles." ] } }, "guides": [ { "title": "Medication Safety and Your Health", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/medication-safety/about/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Medicijnen: ordenen en overzicht bewaren", "publisher": "KNMP, Apotheek.nl", "url": "https://www.apotheek.nl/zorg-van-de-apotheker/medicijnen-ordenen-en-overzicht-bewaren", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 15, "reason": "Medicijnen binnen handbereik leiden vaak tot spoedbezoeken bij jonge kinderen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "back-pain-exercise", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/back-pain-exercise/", "rank": 52, "title": "Beweeg om aanhoudende rugpijn te verlichten", "summary": "Een oefenprogramma op maat kan aanhoudende aspecifieke lage rugpijn verlichten.", "why": "Oefenen kan de werking van je spieren verbeteren en helpen om gewoon bewegen terug te krijgen als rugpijn aanhoudt. Een Cochrane-review vond na ongeveer drie maanden zo'n 15 punten minder pijn op een schaal van 100 punten, vergeleken met geen behandeling, gebruikelijke zorg of placebo. Het voordeel ten opzichte van andere actieve behandelingen was kleiner.", "how": [ "Spreek bij aanhoudende pijn geschikte oefeningen af met een fysiotherapeut of zorgverlener.", "Blijf dagelijkse bezigheden doen die comfortabel gaan.", "Bouw oefeningen geleidelijk op en laat een plan aanpassen dat je klachten steeds erger maakt." ], "category": "Beweeglijkheid", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Cochrane-review uit 2021 van 249 trials, redelijke zekerheid voor pijn tegenover inactieve controlegroepen" }, "impact": { "score": 59, "headline_stat": "Trials bij chronische rugpijn: ongeveer 15 punten minder pijn op een schaal van 100 punten", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Exercise for treatment of chronic low back pain", "publisher": "Cochrane", "year": 2021, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD009790_exercise-treatment-chronic-low-back-pain", "tier": 1 }, { "title": "Back pain", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/back-pain/", "tier": 1 } ], "caution": "Bel het alarmnummer of ga naar de spoedeisende hulp bij rugpijn met nieuwe veranderingen bij plassen of ontlasting, een doof gevoel rond de geslachtsdelen of anus, of zwakte of een doof gevoel in beide benen.", "practice": { "examples": [ "Beschrijf een dagelijkse taak die je door rugpijn niet meer lukt, zoals naar de winkel lopen, als je een plan op maat bespreekt.", "Blijf dagelijkse bezigheden doen die comfortabel gaan terwijl je het advies volgt dat je hebt gekregen." ], "pitfalls": [ "Lang in bed blijven liggen kan herstel in de weg zitten, dus blijf gewoon bewegen op een manier die bij je past.", "Doorgaan terwijl de pijn erger wordt, is geen goed doel, dus stop met die oefening en vraag advies.", "Nieuwe veranderingen bij plassen of ontlasting, een doof gevoel in je kruis of klachten in beide benen afdoen als gewone rugpijn is niet veilig, dus zoek spoedhulp." ], "do": { "1m": "Kies één dagelijkse taak die je rugpijn beperkt en hoe lang dat al zo is, zodat je het kunt beschrijven als je hulp zoekt.", "5m": "Lees de NHS-alarmsignalen bij rugpijn; zoek spoedhulp bij nieuwe veranderingen bij plassen of ontlasting, een doof gevoel in je kruis of klachten in beide benen, en regel gewone hulp bij aanhoudende pijn.", "15m": "Bereid een vraag om onderzoek voor: beschrijf de pijn, hoe lang die er al is, welke taken hij beperkt en welke oefeningen hem erger maken; vraag om een passend beweegplan.", "plan": { "title": "Maak een plan voor aanhoudende rugpijn", "steps": [ "Fase 1: Let op alarmsignalen en regel passend onderzoek, in plaats van aan te nemen dat alle rugpijn dezelfde oorzaak heeft.", "Fase 2: Spreek geschikte oefeningen af met een zorgverlener of fysiotherapeut.", "Fase 3: Blijf dagelijkse bezigheden doen die comfortabel gaan en oefen het afgesproken plan, geleidelijk opbouwend.", "Fase 4: Stop met oefeningen die de pijn erger maken en vraag om een nieuwe beoordeling; zoek spoedhulp bij nieuwe alarmsignalen." ] } }, "guides": [ { "title": "Back pain: self care and when to get help", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/back-pain/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb pijn in mijn onderrug, hoe komt het en wat helpt?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/pijn-in-je-onderrug/ik-heb-pijn-onderrug", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "remove-home-fall-hazards", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/remove-home-fall-hazards/", "rank": 53, "title": "Haal struikel- en uitglijgevaar weg", "summary": "Een veiliger huis kan valpartijen verminderen, vooral bij ouderen die al eens zijn gevallen of dagelijks hulp nodig hebben.", "why": "Losse kleedjes, slechte verlichting en ontbrekende leuningen kunnen van een klein verlies van evenwicht een val maken. Een Cochrane-review uit 2023 vond dat programma's om gevaren in huis weg te nemen het aantal valpartijen met ongeveer 38% verminderden bij ouderen die waren geselecteerd op een hoger risico. Hetzelfde voordeel is niet aangetoond bij ouderen zonder zo'n selectie, en het bewijs voor minder ernstig letsel was beperkt.", "how": [ "Maak looproutes vrij en zet losse kleedjes en snoeren vast of haal ze weg.", "Zorg voor betere verlichting op de trap en op de route naar de badkamer.", "Laat stevige trapleuningen en geschikte handgrepen in de badkamer plaatsen.", "Ben je gevallen of heb je hulp nodig bij dagelijkse bezigheden, vraag dan naar een professionele veiligheidscheck van je huis.", "Vertel een zorgverlener over duizeligheid, valpartijen of medicijnen die je evenwicht kunnen beïnvloeden." ], "category": "Veilig thuis", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Cochrane-review uit 2023 van gerandomiseerde aanpassingen van de omgeving, met preventieadvies van de CDC" }, "impact": { "score": 59, "headline_stat": "Ongeveer 38% minder valpartijen met programma's tegen gevaren in huis bij ouderen met een hoger risico", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -38, "unit": "%", "outcome": "aantal valpartijen bij ouderen die zijn geselecteerd op een hoger valrisico", "comparison": "Programma's tegen gevaren in huis tegenover controlegroep; geen checklist alleen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Reducing fall hazards within the environment", "publisher": "Cochrane", "year": 2023, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD013258_reducing-fall-hazards-within-environment", "tier": 1 }, { "title": "Preventing Falls", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/falls/prevention/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Herhaaldelijk vallen, flauwvallen of nieuwe onvastheid moet onderzocht worden. De uitkomst van het onderzoek kwam van gerichte programma's, niet van alleen een checklist krijgen.", "practice": { "examples": [ "Houd de route tussen je bed en de badkamer vrij van schoenen, tassen en losse snoeren.", "Vraag om goed geplaatste handgrepen in de badkamer in plaats van op meubels te steunen." ], "pitfalls": [ "Een checklist alleen neemt geen gevaren weg, dus regel hulp bij de veranderingen die je zelf niet veilig kunt doen.", "Herhaaldelijk vallen is niet gewoon onhandigheid, dus vertel een zorgverlener over valpartijen, duizeligheid en medicijnen die je evenwicht kunnen beïnvloeden." ], "do": { "1m": "Kijk op je volgende looproute naar een los kleedje, snoer of voorwerp; vraag hulp bij alles wat je niet veilig kunt verplaatsen.", "5m": "Haal kleine spullen die makkelijk weg te zetten zijn van één looproute, als dat veilig kan; laat tillen en lastig reiken over aan iemand die kan helpen.", "15m": "Loop je slaapkamer, de route naar de badkamer en de trap na op rommel, slechte verlichting en ontbrekende leuningen; maak een lijst met klussen voor een helper of vakman.", "30m": "Controleer met een helper de kamers en de trap, haal eenvoudige gevaren weg en regel grotere klussen; klim niet en til niet zwaar.", "plan": { "title": "Maak je huis stap voor stap veiliger", "steps": [ "Begin met vrije looproutes en goede verlichting.", "Regel hulp om kleedjes en snoeren vast te zetten en geschikte leuningen of handgrepen te plaatsen.", "Ben je gevallen of heb je dagelijks hulp nodig, vraag dan naar een professionele veiligheidscheck van je huis.", "Loop de afgeronde veranderingen na en vertel je zorgverlener over nieuwe valpartijen of duizeligheid." ] } }, "guides": [ { "title": "Preventing Falls and Hip Fractures", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/falls/prevention/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil ervoor zorgen dat ik minder snel val", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zorgen-dat-je-niet-valt/ik-wil-ervoor-zorgen-dat-ik-minder-snel-val", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 18, "reason": "Vallen komt vaker voor met de leeftijd; ouderen met een hoger risico hebben er het meeste baat bij" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "assess-bone-fracture-risk", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/assess-bone-fracture-risk/", "rank": 54, "title": "Kijk of een botdichtheidsmeting nodig is", "summary": "Osteoporose opsporen kan leiden tot behandeling die het risico op botbreuken verlaagt en je zelfstandigheid beschermt.", "why": "Osteoporose maakt botten zwakker, vaak zonder klachten tot er iets breekt. In 2025 bevestigde de USPSTF opnieuw het advies om vrouwen van 65 en ouder te screenen, en jongere vrouwen na de overgang met een verhoogd risico. Een DXA-scan en een beoordeling van het risico door een zorgverlener helpen bepalen of behandeling zinvol is.", "how": [ "Ben je een vrouw van 65 of ouder, vraag dan naar screening op osteoporose.", "Vraag er na de overgang eerder naar als je een laag lichaamsgewicht hebt, een ouder met een heupbreuk of andere risicofactoren.", "Neem gegevens mee over eerdere botbreuken en medicijnen, vooral langdurig gebruik van corticosteroïden.", "Bespreek de scan en je risico op botbreuken samen met een zorgverlener en spreek daarna eventuele behandeling en controle af." ], "category": "Screening", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewijsoverzicht en screeningsadvies van de USPSTF uit 2025, met NHS-informatie over de scan" }, "impact": { "score": 58, "headline_stat": "Screen vrouwen vanaf 65 jaar op osteoporose", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 65, "unit": "jaar", "outcome": "leeftijd waarop standaardscreening op osteoporose bij vrouwen in de VS begint", "comparison": "USPSTF-advies; eerdere beoordeling bij vrouwen met een hoger risico", "stat_source": 0, "bound": "from" }, "sources": [ { "title": "Osteoporosis to Prevent Fractures: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2025, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/osteoporosis-screening", "tier": 1 }, { "title": "Bone density scan: When it is used", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/dexa-scan/why-its-done/", "tier": 1 } ], "caution": "Eerdere botbreuken bij een kleine val, gebruik van corticosteroïden en andere botziekten vragen om beoordeling door een zorgverlener in plaats van standaard screeningsregels. Er is onvoldoende bewijs om alle mannen te screenen; je persoonlijke risico telt nog steeds.", "practice": { "examples": [ "Noem een botbreuk na een kleine val, ook als die al lang geleden genezen is.", "Neem gegevens mee over langdurig gebruik van corticosteroïden en of een ouder een heup heeft gebroken." ], "pitfalls": [ "De uitslag van een scan is maar een deel van je risico op botbreuken, dus bespreek hem samen met je voorgeschiedenis en medicijnen.", "Een botbreuk na een klein ongeluk moet door een zorgverlener bekeken worden, dus wacht niet tot je de gewone leeftijd voor screening hebt." ], "do": { "1m": "Denk na of je ooit iets hebt gebroken bij een kleine val en of een ouder een heup heeft gebroken; die gegevens helpen een zorgverlener je botten te beoordelen.", "5m": "Vraag je huisartsenpraktijk of je leeftijd, overgang, botbreuken of medicijnen reden zijn voor een check van je botgezondheid.", "15m": "Maak voor je afspraak een korte voorgeschiedenis van botbreuken, de overgang als dat van toepassing is, heupbreuken in de familie en corticosteroïden.", "plan": { "title": "Eerst je risico, dan de behandeling", "steps": [ "Verzamel je voorgeschiedenis en medicijnen die invloed kunnen hebben op je botten.", "Vraag een zorgverlener of je een beoordeling van je risico op botbreuken of een DXA-scan nodig hebt.", "Wordt een scan aangeraden, maak dan een afspraak en bespreek de uitslag samen met je andere risicofactoren.", "Spreek eventuele behandeling en controle af met de zorgverlener." ] } }, "guides": [ { "title": "Bone density scan: when it is used", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/dexa-scan/why-its-done/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil weten of ik botontkalking heb", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/botontkalking/ik-wil-weten-of-ik-botontkalking-heb", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië krijgen vrouwen tot 59 jaar binnen een jaar na de overgang, en mannen van 65 tot 69 jaar, bij de preventieve controle een FRAX-beoordeling van hun huisarts of gynaecoloog, met een botdichtheidsmeting als er een vermoeden van osteoporose is. Vrouwen vanaf 60 en mannen vanaf 70 krijgen een botdichtheidsmeting als onderdeel van de controle.", "source": { "title": "Screening osteoporózy", "publisher": "Všeobecná zdravotní pojišťovna ČR", "url": "https://www.vzp.cz/o-nas/tiskove-centrum/otazky-tydne/screening-osteoporozy", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland wordt een botdichtheidsmeting aangeraden vanaf 50 jaar na een botbreuk of ingezakte wervel, vanaf 40 jaar als je 3 maanden of langer ontstekingsremmende medicijnen gebruikt of 4 keer of vaker per jaar prednison, en vanaf 60 jaar als je arts je risico op een botbreuk hoger inschat.", "source": { "title": "Ik wil weten of ik botontkalking heb", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/botontkalking/ik-wil-weten-of-ik-botontkalking-heb", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "sex": "female", "age_min": 65 }, "delta": 25, "reason": "De USPSTF raadt screening op osteoporose aan vanaf 65 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "protect-from-uv", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/protect-from-uv/", "rank": 55, "title": "Bescherm je huid tegen uv-straling", "summary": "Schaduw, kleding en zonnebrand verminderen schade door uv-straling aan je huid en ogen.", "why": "Uv-straling beschadigt huidcellen en is de belangrijkste oorzaak van huidkanker. De WHO raadt bescherming tegen de zon aan zodra de uv-index 3 bereikt, in plaats van op de temperatuur af te gaan. Zonnebrand in de kindertijd en puberteit draagt ook bij aan het risico op kanker later in het leven.", "how": [ "Kijk naar de uv-index bij jou in de buurt voordat je naar buiten gaat.", "Zoek schaduw op en draag bedekkende kleding, een hoed met brede rand en een zonnebril met uv-bescherming.", "Smeer onbedekte huid in met zonnebrand met SPF 30 of hoger en goede UVA-bescherming.", "Smeer minstens elke 2 uur opnieuw en na zwemmen of flink zweten, volgens het etiket.", "Houd kinderen goed beschermd en vermijd de zonnebank." ], "category": "Leefomgeving", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-advies over uv-preventie en NHS-adviezen over zonnebrand" }, "impact": { "score": 58, "headline_stat": "Bescherm je tegen de zon als de uv-index 3 of hoger is", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 3, "unit": "op de uv-index", "outcome": "uv-index vanaf wanneer je je tegen de zon beschermt", "comparison": "Bescherm je huid als de uv-index 3 of hoger bereikt", "stat_source": 0, "bound": "from" }, "sources": [ { "title": "Ultraviolet radiation", "publisher": "WHO", "year": 2022, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ultraviolet-radiation", "tier": 1 }, { "title": "Sunscreen and sun safety", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/seasonal-health/sunscreen-and-sun-safety/", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag een zorgverlener naar extra bescherming als een medicijn je gevoeliger maakt voor de zon of als je huidkanker hebt gehad. Zonnebrand maakt onbeperkt in de zon zitten niet veilig.", "practice": { "examples": [ "Kies bij een picknick een plek in de schaduw en draag een hoed en bedekkende kleding, met zonnebrand op onbedekte huid.", "Smeer na het zwemmen of afdrogen opnieuw in, in plaats van te vertrouwen op een etiket dat zegt dat het waterbestendig is." ], "pitfalls": [ "Ook op een koele of bewolkte dag kan de uv-straling sterk zijn, dus ga af op de uv-index en niet op de temperatuur.", "Zonnebrand is geen vrijbrief om langer buiten te blijven, dus combineer het met schaduw en kleding." ], "do": { "1m": "Kijk in je weer-app naar de uv-index van vandaag; is die 3 of hoger, plan dan schaduw, een hoed en zonnebrand.", "5m": "Stel een zonnepakket samen dat je zo kunt pakken: een hoed, een zonnebril met uv-bescherming en zonnebrand met SPF 30 of hoger en minstens 4 sterren UVA-bescherming.", "15m": "Plan je volgende uitje rond schaduw en de uren met de meeste uv bij jou in de buurt; kijk of je zonnebrand niet over datum is en neem genoeg mee om minstens elke 2 uur en na het zwemmen opnieuw te smeren.", "plan": { "title": "Voorbereid naar buiten", "steps": [ "Kijk naar de verwachte uv-index en kies plekken in de schaduw of tijden met minder uv.", "Leg bedekkende kleding, een hoed, een zonnebril en geschikte zonnebrand klaar.", "Smeer onbedekte huid in zoals op het etiket staat, smeer regelmatig opnieuw en blijf de schaduw opzoeken." ] } }, "guides": [ { "title": "Sunscreen and sun safety", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/seasonal-health/sunscreen-and-sun-safety/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hoe zorg ik dat ik niet verbrand door de zon?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zon-en-zonnebrand/hoe-zorg-ik-dat-ik-niet-verbrand-door-zon", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "uv_high": true }, "delta": 15, "reason": "Meer uv-straling geeft meer schade aan huid en ogen" }, { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 7, "reason": "Te veel uv-straling in de kindertijd verhoogt het risico op huidkanker later" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "review-older-adult-vaccines", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/review-older-adult-vaccines/", "rank": 56, "title": "Kijk welke vaccins je vanaf 50 jaar krijgt aangeboden", "summary": "Vaccins tegen gordelroos, pneumokokken en RSV voorkomen ziekten die harder toeslaan naarmate je ouder wordt.", "why": "Drie vaccins richten zich op ziekten die later in het leven gevaarlijker worden. Bij volwassenen van 50 tot 69 met een gezonde afweer was Shingrix in de onderzoeken die de CDC samenvat 97% effectief tegen gordelroos. De CDC raadt pneumokokkenvaccinatie aan vanaf 50 jaar, en één RSV-prik voor iedereen vanaf 75 of vanaf 50 met risicofactoren voor ernstige ziekte.", "how": [ "Neem je vaccinatiebewijs mee naar een zorgverlener of apotheker en vraag wat je nog mist.", "Vraag naar vaccinatie tegen gordelroos vanaf 50 jaar, of vanaf 19 bij een verminderde afweer die daarvoor in aanmerking komt, en plan de tweede prik 2 tot 6 maanden later.", "Vraag naar pneumokokkenvaccinatie vanaf 50 jaar volgens de CDC-richtlijn, of eerder bij aandoeningen die daarvoor in aanmerking komen.", "Vraag naar RSV-vaccinatie vanaf 75, of van 50 tot 74 met risicofactoren; het is één prik en geen jaarlijkse.", "Kijk wat het programma in je eigen land aanbiedt, want schema's verschillen." ], "category": "Vaccinatie", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Gerandomiseerd onderzoek naar de werkzaamheid van het gordelroosvaccin, samengevat door de CDC, plus adviezen van de CDC uit 2026 over pneumokokken en RSV" }, "impact": { "score": 58, "headline_stat": "Shingrix was 97% effectief tegen gordelroos bij volwassenen van 50 tot 69 met een gezonde afweer", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -97, "unit": "%", "outcome": "gordelroos bij volwassenen van 50 tot 69 met een gezonde afweer", "comparison": "Shingrix tegenover placebo in trials; niet de werkzaamheid van RSV- of pneumokokkenvaccins", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Shingles Vaccination", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/shingles/vaccines/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Recommended Vaccines for Adults", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/pneumococcal/vaccines/adults.html", "tier": 1 }, { "title": "RSV Vaccine Guidance for Adults", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/rsv/hcp/vaccine-clinical-guidance/adults.html", "tier": 1 } ], "caution": "Een zorgverlener moet eerdere prikken, een verminderde afweer en andere risicofactoren nagaan. Alleen voor het gordelroosvaccin geldt: wacht als je zwanger bent of nu gordelroos hebt. RSV-vaccinatie tijdens de zwangerschap is een apart traject bij 32 tot 36 weken om de baby te beschermen, dus vraag het je verloskundige of gynaecoloog. Deze vaccins voorkomen niet elke oorzaak van longontsteking.", "practice": { "examples": [ "Vraag je apotheker om vaccinatie tegen gordelroos, pneumokokken en RSV naast je vaccinatiebewijs te leggen.", "Is er voor gordelroos nog een prik nodig, plan die dan op de datum die degene die vaccineert aanraadt." ], "pitfalls": [ "Een oude vaccinatie tegen longontsteking beantwoordt niet elke vraag over pneumokokken, dus neem het product en de datum mee zodat het nagekeken kan worden.", "RSV-vaccinatie is op dit moment geen jaarlijkse routine, dus kijk in je vaccinatiebewijs voordat je nog een afspraak maakt." ], "do": { "1m": "Denk na of je vaccins tegen gordelroos, pneumokokken of RSV hebt gehad; markeer wat je niet meer weet, zodat het kan worden nagekeken.", "5m": "Vraag een praktijk of apotheek om je vaccinatiegegevens na te lopen volgens de leeftijds- en risicoregels van jouw land.", "15m": "Verzamel data van vaccinaties, productnamen en relevante aandoeningen; bereid aparte vragen voor over bescherming tegen gordelroos, pneumokokken en RSV.", "plan": { "title": "Loop drie vaccins in één keer na", "steps": [ "Verzamel je eerdere vaccinatiegegevens.", "Laat degene die vaccineert elk vaccin toetsen aan de lokale regels voor leeftijd, gezondheid en eerdere prikken.", "Plan de aangeraden vaccinaties en eventuele vervolgafspraken.", "Bewaar je bijgewerkte gegevens, zodat je bij een volgende check geen onnodige extra prikken krijgt." ] } }, "guides": [ { "title": "Shingles Vaccination", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/shingles/vaccines/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Recommended Vaccines for Adults (Pneumococcal)", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/pneumococcal/vaccines/adults.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Vaccines for Adults (RSV)", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/rsv/vaccines/adults.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Prik tegen pneumokokken voor volwassenen", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/pneumokokken/pneumokokkenprik", "kind": "guide", "lang": "nl" }, { "title": "Gordelroosvaccinatie", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/gordelroos/vaccinatie", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië vergoedt de publieke zorgverzekering griep- en pneumokokkenvaccins vanaf 65 jaar en voor mensen met een verhoogd risico, en het vaccin tegen tekenencefalitis vanaf 50 jaar. Kies je een ander vaccin dan het goedkoopste, dan betaal je het verschil.", "source": { "title": "Nepovinná hrazená očkování", "publisher": "Všeobecná zdravotní pojišťovna ČR", "url": "https://www.vzp.cz/pojistenci/prevence/ockovani/nepovinna-hrazena-ockovani", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland raadt de STIKO het geïnactiveerde gordelroosvaccin aan voor iedereen vanaf 60 jaar, en vanaf 18 jaar voor mensen met een verzwakte afweer of een ernstige onderliggende ziekte. Je krijgt twee doses, met minstens 2 en hoogstens 6 maanden ertussen.", "source": { "title": "Gürtelrose-Impfung bei Erwachsenen", "publisher": "Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit, infektionsschutz.de", "url": "https://www.infektionsschutz.de/impfen/fuer-erwachsene/guertelrose-impfung-bei-erwachsenen/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje wordt vaccinatie tegen gordelroos aangeraden op 65 jaar, in 2 doses met minstens 8 weken ertussen; de leeftijdsgroepen van 66 tot 80 jaar komen er stap voor stap bij. Sommige risicogroepen worden vanaf 18 jaar gevaccineerd.", "source": { "title": "Herpes zóster", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/vacunaciones/vacunas/ciudadanos/zoster.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland sturen de huisarts en de instellingsarts dit najaar in oktober en november uitnodigingen voor de gratis pneumokokkenprik aan mensen geboren in 1966 en mensen geboren van 1948 tot en met 1952.", "source": { "title": "Prik tegen pneumokokken voor volwassenen", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/pneumokokken/pneumokokkenprik", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen raadt het vaccinatieschema voor volwassenen vanaf 50 jaar aan: vaccinatie tegen pneumokokken (PCV13 en daarna PPSV23, of één dosis PCV20 of PCV21), 2 doses van het gordelroosvaccin RZV en 1 dosis RSV-vaccin.", "source": { "title": "Kalendarz szczepień zalecanych dla dorosłych na 2026 rok (kryterium wiekowe)", "publisher": "Szczepienia.info, NIZP PZH-PIB", "url": "https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-doroslych/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 50 }, "delta": 20, "reason": "De CDC raadt vaccinatie tegen gordelroos en pneumokokken aan vanaf 50 jaar" }, { "when": { "age_min": 75 }, "delta": 15, "reason": "De CDC raadt ook RSV-vaccinatie aan voor iedereen van 75 en ouder" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "check-lung-screening", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/check-lung-screening/", "rank": 57, "title": "Kijk of je in aanmerking komt voor longkankerscreening", "summary": "Bij mensen die veel hebben gerookt en in aanmerking komen, kan screening met een CT-scan sterfte aan longkanker verminderen.", "why": "Een lagedosis-CT kan longkanker opsporen in een fase waarin die beter te behandelen is. In de NLST gaf screening ongeveer 3 minder sterfgevallen aan longkanker per 1.000 mensen dan een thoraxfoto, over gemiddeld 6,5 jaar. Aan de trial deden zware rokers en ex-rokers van 55 tot 74 mee, terwijl de voorwaarden van de USPSTF uit 2021 ruimer zijn.", "how": [ "Bereken je pakjaren: het gemiddelde aantal pakjes per dag keer het aantal jaren dat je hebt gerookt.", "Bespreek een jaarlijkse lagedosis-CT als je 50 tot 80 bent, minstens 20 pakjaren hebt en nu rookt of in de afgelopen 15 jaar bent gestopt.", "Weeg vals alarm, straling en of je een behandeling aankunt af voordat je besluit.", "Kies een screeningsprogramma dat vervolgonderzoek regelt bij een zorgwekkende bevinding.", "In de EU is er nog geen gezamenlijk afgesproken programma: de Raadsaanbeveling van 2022 vraagt landen om lagedosis-CT te verkennen voor mensen met een hoog risico." ], "category": "Kankerscreening", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Grote gerandomiseerde screeningstrials en het USPSTF-advies uit 2021" }, "impact": { "score": 57, "headline_stat": "Ongeveer 3 minder sterfgevallen aan longkanker per 1.000 gescreende mensen in de NLST, tegenover een thoraxfoto", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "absolute_per_1000", "value": -3, "unit": "per 1000", "outcome": "sterfte aan longkanker over ongeveer 6,5 jaar in de NLST", "comparison": "Lagedosis-CT tegenover thoraxfoto bij volwassenen van 55 tot 74 met een hoog risico", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Lung Cancer: Screening", "publisher": "USPSTF", "year": 2021, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/lung-cancer-screening", "tier": 1 }, { "title": "National Lung Screening Trial: Questions and Answers", "publisher": "NIH NCI", "year": 2014, "url": "https://www.cancer.gov/types/lung/research/nlst-qa", "tier": 1 }, { "title": "Council Recommendation on a new EU approach on cancer screening", "publisher": "Council of the European Union", "year": 2022, "url": "https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-14770-2022-INIT/en/pdf", "tier": 1 } ], "caution": "Leeftijd en rookgedrag alleen bepalen niet of je in aanmerking komt. Een zorgverlener moet je pakjaren, de tijd sinds je bent gestopt en of je een behandeling aankunt nagaan; nationale voorwaarden verschillen.", "practice": { "examples": [ "Rookte je 20 jaar lang een pakje per dag, vertel de zorgverlener dan dat je op ongeveer 20 pakjaren uitkomt.", "Neem naast je rookgeschiedenis ook de datum waarop je stopte mee als je naar screening vraagt." ], "pitfalls": [ "Leeftijd alleen bepaalt niet of je in aanmerking komt, dus bespreek met je zorgverlener hoeveel je hebt gerookt en of je een behandeling aankunt.", "Een scan kan vals alarm geven, dus bespreek vervolgonderzoek en mogelijke nadelen voordat je besluit." ], "do": { "1m": "Denk na wanneer je bent begonnen met roken en, als je bent gestopt, in welk jaar; dat zijn belangrijke gegevens voor een gesprek over screening.", "5m": "Schat het aantal pakjes per dag keer het aantal jaren dat je rookte; rookte je niet altijd evenveel, zet elke periode dan apart op een rij voor je zorgverlener.", "15m": "Lees de screeningsinformatie en zet je leeftijd, rookgeschiedenis en stopdatum klaar; vraag naar de voordelen, vals alarm, straling en de voorwaarden bij jou in de buurt.", "plan": { "title": "Maak een goed geïnformeerde keuze over screening", "steps": [ "Zet je rookgeschiedenis klaar en vraag naar de voorwaarden bij jou in de buurt.", "Bespreek de voordelen, de nadelen en of je een behandeling zou aankunnen als dat nodig is.", "Kies je samen met je zorgverlener voor screening, ga dan naar een programma dat vervolgonderzoek regelt.", "Rond vervolgonderzoek af en vraag wanneer screening herhaald of gestopt moet worden." ] } }, "guides": [ { "title": "Screening for Lung Cancer", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/lung-cancer/screening/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië is het programma voor mensen van 55 tot 74 jaar die roken of hebben gerookt, met minstens 20 pakjaren. Je huisarts bekijkt je voorgeschiedenis en verwijst je naar een longarts, die een CT-scan met lage dosis regelt.", "source": { "title": "Rakovina plic: prevence, screeningový program", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/1547-rakovina-plic-prevence-screeningovy-program", "year": 2023 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland vergoedt de wettelijke zorgverzekering sinds april 2026 longkankerscreening met een CT-scan met lage dosis van 50 tot 75 jaar, voor mensen die minstens 25 jaar hebben gerookt en minstens 15 pakjaren hebben, met rookpauzes van niet meer dan 10 jaar. Een deelnemende internist, huisarts of bedrijfsarts beoordeelt of je in aanmerking komt.", "source": { "title": "Lungenkrebs-Früherkennung für Raucherinnen und Raucher", "publisher": "Gemeinsamer Bundesausschuss", "url": "https://www.g-ba.de/themen/methodenbewertung/erwachsene/krebsfrueherkennung/lungenkrebs-screening/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje noemt het ministerie van Volksgezondheid als huidige bevolkingsonderzoeken naar kanker die naar borstkanker, darmkanker en baarmoederhalskanker. Screening op longkanker hoort daar niet bij.", "source": { "title": "Programa de cribado de cáncer", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/areas/promocionPrevencion/cribado/cribadoCancer/home.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland zijn er landelijke bevolkingsonderzoeken naar baarmoederhalskanker, borstkanker en darmkanker. Er is geen landelijk bevolkingsonderzoek naar longkanker.", "source": { "title": "Bevolkingsonderzoeken en screeningen", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/bevolkingsonderzoeken-en-screeningen", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen biedt het programma een gratis CT-scan met lage dosis aan van 55 tot 74 jaar voor mensen met minstens 20 pakjaren die roken of minder dan 15 jaar geleden zijn gestopt, en van 50 tot 55 jaar voor wie daarnaast extra risicofactoren heeft. De arts van het screeningscentrum of je POZ-arts (huisarts) beslist of je in aanmerking komt.", "source": { "title": "Metody zapobiegania | Płuco", "publisher": "Narodowy Portal Onkologiczny", "url": "https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/pluco/metody-zapobiegania", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne biedt het Nationaal Kankerinstituut via een staatsprogramma een gratis CT-scan van de longen met lage dosis aan voor mensen van 40 tot 70 jaar die meer dan 10 jaar hebben gerookt of in de afgelopen 15 jaar zijn gestopt. Je vult een korte vragenlijst in, en een coördinator neemt contact op met wie aan de selectiecriteria voldoet.", "source": { "title": "Безоплатне низькодозове КТ легень для курців", "publisher": "Національний інститут раку", "url": "https://unci.org.ua/news/bezoplatne-nyzkodozove-kt-legen-dlya-kurtsiv", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": { "age_min": 50, "age_max": 80, "smoker": [ "current", "former" ] }, "boosts": [ { "when": { "age_min": 50, "age_max": 80, "smoker": [ "current", "former" ] }, "delta": 25, "reason": "Je leeftijd en rookgeschiedenis zijn reden om te kijken of je in aanmerking komt" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-stress-skills", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-stress-skills/", "rank": 58, "title": "Oefen een eenvoudige vaardigheid tegen stress", "summary": "Een paar minuten rustig ademen, regelmatig geoefend, verlaagt meetbaar hoe gestrest mensen zich voelen.", "why": "Stress houdt je lichaam op scherp en je aandacht vast op dreiging. Een meta-analyse van 12 gerandomiseerde trials met 785 volwassenen vond dat ademwerk de zelf gerapporteerde stress met 0,35 standaarddeviatie verlaagde ten opzichte van controlegroepen, een klein tot middelgroot effect, met vergelijkbare resultaten voor angst en somberheid. De trials waren klein en hadden een redelijk risico op vertekening, dus zie dit als een nuttige alledaagse vaardigheid en niet als behandeling. Niets hiervan verandert je risico op ziekte op lange termijn met een bekende hoeveelheid.", "how": [ "Probeer rustig en comfortabel te ademen: adem zachtjes in, tel tot ongeveer vijf als dat helpt, en adem op dezelfde manier uit, ongeveer vijf minuten lang, zonder te forceren.", "Of ga langzaam je lichaam door door elke spiergroep aan te spannen en weer te ontspannen.", "Oefen op een rustig moment, zodat de vaardigheid al vertrouwd is als de druk toeneemt.", "Combineer het met één praktische stap tegen een bron van stress die je echt kunt veranderen." ], "category": "Stress", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse van 12 gerandomiseerde trials met 785 volwassenen, de meeste met een redelijk risico op vertekening" }, "impact": { "score": 57, "headline_stat": "Ademwerk verlaagde zelf gerapporteerde stress met 0,35 standaarddeviatie", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Effect of breathwork on stress and mental health: A meta-analysis of randomised-controlled trials", "publisher": "Scientific Reports, via PMC", "year": 2023, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9828383/", "tier": 2 }, { "title": "Relaxation Techniques: What You Need To Know", "publisher": "NIH NCCIH", "year": 2021, "url": "https://www.nccih.nih.gov/health/relaxation-techniques-what-you-need-to-know", "tier": 1 }, { "title": "Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide", "publisher": "WHO", "year": 2020, "url": "https://cdn.who.int/media/docs/default-source/thailand/doing-what-matters-in-times-of-stress-eng.pdf?sfvrsn=d166ad74_1", "tier": 1 } ], "caution": "Maakt een oefening je onrustiger, stop dan en probeer een andere aanpak. Zoek professionele hulp als stress je dagelijks leven steeds verstoort.", "practice": { "examples": [ "Laat voor een lastig telefoongesprek je ademhaling tot rust komen, zonder een diepe ademteug te forceren.", "Oefen rustig ademen tijdens een stille pauze, zodat de stappen vertrouwd voelen als er druk is." ], "pitfalls": [ "Grote ademteugen of een vaste telling forceren kan onprettig voelen: adem comfortabel en stop als je duizelig of onrustiger wordt.", "Een ontspanningsoefening lost niet elke bron van stress op: zoek ook één praktische verandering of iemand die je kan steunen." ], "do": { "1m": "Laat je adem een minuut lang rustig in en uit stromen, zonder te forceren of in te houden; stop als je duizelig of onrustiger wordt.", "5m": "Ga comfortabel zitten. Adem rustig in en uit en tel alleen tot vijf per ademhaling als dat prettig is. Stop als je duizelig of onrustiger wordt.", "15m": "Probeer maximaal vijf minuten comfortabel te ademen en gebruik de rest van de tijd om één haalbare stap te bedenken tegen iets wat je nu stress geeft.", "plan": { "title": "Leer jezelf tot rust te brengen", "steps": [ "Probeer een korte, rustige ademoefening op een kalm moment; stop als je je er slechter door voelt.", "Voelt het goed, oefen dan ongeveer vijf minuten op een vast moment.", "Combineer de oefening met praktische hulp bij de oorzaak van je stress; zoek hulp als stress je dagelijks leven steeds verstoort." ] } }, "guides": [ { "title": "Breathing exercises for stress", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/breathing-exercises-for-stress/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil me beter kunnen ontspannen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/stress/ik-wil-me-beter-kunnen-ontspannen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "folic-acid-pregnancy", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/folic-acid-pregnancy/", "rank": 59, "title": "Slik foliumzuur voor je zwanger wordt", "summary": "Kun je zwanger worden, dan helpt foliumzuur ernstige afwijkingen aan de hersenen en ruggengraat van het kind te voorkomen.", "why": "De neurale buis ontwikkelt zich heel vroeg, vaak voordat iemand weet dat ze zwanger is. De USPSTF raadt mensen die zwanger kunnen worden een dagelijks supplement aan met 400 tot 800 microgram. Het is belangrijk om voor de conceptie te beginnen, omdat je uit voeding alleen misschien niet de aanbevolen hoeveelheid haalt.", "how": [ "Kun je zwanger worden, kies dan een dagelijks supplement binnen de aanbevolen hoeveelheid.", "Begin voordat je zwanger wordt, het liefst 3 maanden ervoor, en ga door in het begin van de zwangerschap.", "Volg het advies voor zwangeren bij jou in de buurt, zoals het NHS-advies om door te gaan tot en met de eerste 12 weken.", "Kijk op de etiketten van zwangerschapsvitamines, zodat je niet per ongeluk dubbel slikt." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Herbevestiging met graad A door de USPSTF in 2023 en NHS-informatie over zwangerschap, herzien in 2026" }, "impact": { "score": 55, "headline_stat": "Dagelijks 400 tot 800 microgram foliumzuur als je zwanger kunt worden", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Folic Acid Supplementation to Prevent Neural Tube Defects: Preventive Medication", "publisher": "USPSTF", "year": 2023, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/folic-acid-for-the-prevention-of-neural-tube-defects-preventive-medication", "tier": 1 }, { "title": "Pregnancy vitamins and supplements", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/pregnancy-vitamins-and-supplements/", "tier": 1 } ], "caution": "Een eerder neuralebuisdefect, bepaalde medicijnen of andere risicofactoren kunnen een andere dosis nodig maken, voorgeschreven door een zorgverlener.", "practice": { "examples": [ "Kun je zwanger worden, vraag dan vandaag een apotheker welk foliumzuurproduct bij je past.", "Neem de etiketten van je supplementen en je medicijnoverzicht mee naar een afspraak bij je verloskundige of gynaecoloog.", "Kijk of je zwangerschapsvitamine al foliumzuur bevat voordat je er nog een product bij neemt." ], "pitfalls": [ "Wacht niet tot de zwangerschap zichtbaar is: vraag naar foliumzuur voordat je zwanger wordt of zodra je het weet.", "Kies niet zelf een hogere dosis na een eerdere zwangerschap met zo'n afwijking of als je bepaalde medicijnen gebruikt: vraag het je zorgverlener.", "Neem tijdens de zwangerschap geen supplement met vitamine A (retinol): kijk op de etiketten en vraag een apotheker om een product voor zwangeren." ], "do": { "1m": "Kun je zwanger worden, bereid dan je vraag voor: 'Welk foliumzuurproduct past bij mij, gezien mijn medicijnen en voorgeschiedenis?'", "5m": "Kun je zwanger worden, vraag dan vandaag advies over foliumzuur aan een apotheker of verloskundige; noem een eerder neuralebuisdefect of medicijnen die ertoe doen.", "15m": "Verzamel de etiketten van je supplementen en je medicijnoverzicht, noteer waar al foliumzuur in zit, en bespreek ze met je apotheker of verloskundige.", "plan": { "title": "Regel op tijd advies voor je zwangerschap", "steps": [ "Fase 1: Wil je zwanger worden of ben je net zwanger, neem dan snel contact op met een apotheker of verloskundige over foliumzuur.", "Fase 2: Bespreek je voorgeschiedenis, medicijnen en de producten die je al gebruikt, zodat zij kunnen adviseren wat geschikt is.", "Fase 3: Houd je aan de afgesproken instructies en vraag wanneer ze opnieuw bekeken moeten worden." ] } }, "guides": [ { "title": "Pregnancy vitamins and supplements", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/pregnancy-vitamins-and-supplements/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Foliumzuur (vitamine B11)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/foliumzuur.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland raadt de DGE vrouwen die zwanger willen of kunnen worden aan elke dag 400 µg foliumzuur als supplement te nemen, naast voeding die rijk is aan folaat. Begin minstens vier weken voor de zwangerschap en ga door tot het einde van het eerste trimester.", "source": { "title": "FAQ Folat", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/folat/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland is het advies 400 µg foliumzuur per dag naast je eten, vanaf ongeveer 4 weken voordat je zwanger zou kunnen worden tot 10 weken zwangerschap.", "source": { "title": "Foliumzuur (vitamine B11)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/foliumzuur.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne adviseert het Public Health Center bij het plannen van een zwangerschap elke dag 400 mcg foliumzuur om het risico op aangeboren afwijkingen te verlagen, samen met voeding die rijk is aan folaat en een gesprek met je arts.", "source": { "title": "Як правильно планувати вагітність: поради для пар", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/yak-pravilno-planuvati-vagitnist-poradi-dlya-par", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 35, "reason": "Foliumzuur helpt neuralebuisdefecten in de vroege zwangerschap te voorkomen." } ], "applies": { "sex": "female", "age_min": 15, "age_max": 50 } }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "prepare-for-extreme-heat", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/prepare-for-extreme-heat/", "rank": 60, "title": "Maak een plan voor hete dagen", "summary": "Afkoelen, genoeg drinken en een praktisch hitteplan helpen hitteziekte en verergering van hart- of nierproblemen te voorkomen.", "why": "Bij extreme hitte moet je lichaam harder werken om een veilige temperatuur te houden. De WHO meldt naar schatting 489.000 doden per jaar door hitte wereldwijd, in onderzoeken over 2000 tot 2019. Dit laat zien hoe groot het gevaar is, terwijl je persoonlijke risico afhangt van blootstelling, leeftijd, ziekte, medicijnen en of je ergens kunt afkoelen.", "how": [ "Volg de hittewaarschuwingen bij jou in de buurt en zoek een koele plek die je kunt gebruiken als het thuis te heet wordt.", "Verplaats klussen buiten naar een tijd buiten de heetste uren en zoek de schaduw op.", "Drink regelmatig water en koel af met een koele douche of natte doeken.", "Kijk hoe het gaat met ouderen en kinderen, en laat nooit iemand achter in een geparkeerde auto.", "Bespreek een hitteplan met je zorgverlener als je een chronische aandoening hebt of medicijnen gebruikt die invloed hebben op hoe je tegen hitte kunt." ], "category": "Leefomgeving", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Advies van WHO en CDC over bescherming tegen hitte, met bewijs over de wereldwijde sterfte" }, "impact": { "score": 55, "headline_stat": "Ongeveer 489.000 doden per jaar door hitte wereldwijd, geschat over 2000 tot 2019", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Heat and health", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-heat-and-health", "tier": 1 }, { "title": "Heat and Older Adults Aged 65+", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/heat-health/risk-factors/heat-and-older-adults-aged-65.html", "tier": 1 }, { "title": "Heatwaves: How to stay cool", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/heatwaves-how-to-stay-cool", "tier": 1 } ], "caution": "Moet je je vochtinname beperken, vraag dan hoeveel je veilig kunt drinken. Verwardheid, in elkaar zakken of een vermoedelijke zonnesteek vraagt om spoedhulp en direct afkoelen; stop niet op eigen houtje met medicijnen.", "practice": { "examples": [ "Verplaats een boodschap buiten naar een koeler deel van de dag en neem een route in de schaduw.", "Blijft het thuis te heet, ga dan naar een gekoeld openbaar gebouw dat je veilig kunt bereiken." ], "pitfalls": [ "Blijven wachten in een oververhit huis kan onveilig zijn, dus regel dat je naar een koelere plek kunt.", "Extra water is niet bij elke aandoening goed, dus vraag naar drinken als je een vochtbeperking hebt en stop niet zelf met medicijnen." ], "do": { "1m": "Kies de koelste plek die je bij een hittewaarschuwing kunt gebruiken: een koelere kamer, een gekoeld openbaar gebouw of het huis van iemand anders.", "5m": "Kijk naar de hittewaarschuwing en de openingstijden van een gekoelde plek die je kunt gebruiken; bedenk hoe je er veilig komt.", "15m": "Verplaats klussen buiten naar koelere uren en spreek af dat je contact houdt met iemand die hulp nodig heeft om koel te blijven.", "30m": "Schrijf een hitteplan: een koele plek, vervoer, wie je belt om te checken en wie hulp nodig heeft; neem vragen mee over grenzen aan drinken.", "plan": { "title": "Voorbereid op de volgende hittewaarschuwing", "steps": [ "Zoek een koele kamer en een gekoelde plek als reserve, en bedenk hoe je daar komt.", "Spreek af wie bij wie checkt en verplaats klussen buiten naar koelere uren.", "Vraag je zorgverlener naar een hitteplan als medicijnen, een chronische ziekte of een vochtbeperking voor jou gelden.", "Koel tijdens hitte af, bijvoorbeeld met een vochtige doek, en volg het advies bij jou in de buurt; verwardheid of in elkaar zakken vraagt om directe spoedhulp." ] } }, "guides": [ { "title": "Heatwaves: How to stay cool", "publisher": "WHO", "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/heatwaves-how-to-stay-cool", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Gezondheidsklachten door hitte", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/hitte/gezondheidsklachten-door-hitte", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 15, "reason": "Volgens de CDC zijn volwassenen van 65 en ouder kwetsbaarder voor hitte" }, { "when": { "kids_at_home": true }, "delta": 8, "reason": "Jonge kinderen hebben hulp nodig om koel en veilig te blijven" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "check-your-eyes", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/check-your-eyes/", "rank": 61, "title": "Laat je ogen controleren", "summary": "Bijna de helft van de slechtziendheid wereldwijd had voorkomen kunnen worden of is nog niet behandeld; een controle vindt problemen vroeg.", "why": "De WHO meldt dat minstens 2,2 miljard mensen slecht zien op korte of lange afstand, en dat dit bij minstens 1 miljard van hen voorkomen had kunnen worden of nog niet is aangepakt. De belangrijkste oorzaken, brekingsafwijkingen en staar, zijn allebei te verhelpen. Bij aandoeningen zoals diabetische retinopathie zegt de WHO dat vroeg opsporen en op tijd behandelen cruciaal zijn om blijvend verlies van zicht te voorkomen.", "how": [ "Maak een afspraak voor een oogmeting als het meer dan 2 jaar geleden is, of eerder als je opticien dat aanraadt; 2 jaar is de gebruikelijke termijn van de NHS in Engeland en in andere landen verschilt dat.", "Heb je diabetes, ga dan ook naar de oogscreening voor diabetes: de NHS nodigt mensen met diabetes van 12 jaar en ouder elke 1 of 2 jaar uit.", "Zie die screening als iets anders dan een afspraak bij de opticien, want volgens de NHS vervangt de een de ander niet.", "Krijg je een bril voorgeschreven, draag die dan; wordt er staar gevonden, bespreek dan met je oogarts of en wanneer een operatie zinvol is voor je dagelijks leven, met de voordelen en risico's.", "Noem glaucoom bij een ouder, broer, zus of kind: in Engeland heb je dan vanaf 40 jaar recht op gratis onderzoek." ], "category": "Zien", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Wereldwijde WHO-gegevens over slechtziendheid en NHS-richtlijnen voor screening; het bewijs voor glaucoomscreening bij volwassenen zonder klachten is onvoldoende" }, "impact": { "score": 54, "headline_stat": "Minstens 1 miljard mensen zien slecht door iets wat te voorkomen was of nog niet is aangepakt", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Blindness and vision impairment", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/blindness-and-visual-impairment", "tier": 1 }, { "title": "Diabetic eye screening", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/diabetic-eye-screening/", "tier": 1 }, { "title": "How often can I have a free NHS sight test?", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/nhs-services/opticians/how-often-can-i-have-a-free-nhs-eye-test/", "tier": 1 }, { "title": "Free NHS eye tests and optical vouchers", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/nhs-services/opticians/free-nhs-eye-tests-and-optical-vouchers/", "tier": 1 } ], "caution": "Plotseling slechter zien, nieuwe lichtflitsen of zwevende vlekjes, oogpijn of dubbelzien moeten met spoed worden beoordeeld, niet bij een gewone afspraak. Standaardscreening op glaucoom bij volwassenen zonder klachten is niet bewezen, dus noem klachten en glaucoom in de familie tijdens de afspraak.", "practice": { "examples": [ "Vraag je opticien wanneer je volgende oogmeting nodig is, op basis van je ogen en je gezondheid.", "Heb je diabetes, ga dan naar de netvliesscreening én naar je gewone oogmeting." ], "pitfalls": [ "De oogscreening bij diabetes vervangt de meting bij de opticien niet, dus houd beide afspraken bij.", "Plotseling slechter zien of nieuwe lichtflitsen en zwevende vlekjes moeten met spoed beoordeeld worden, dus wacht niet op een gewone controle." ], "do": { "1m": "Denk na over een recente verandering in je zicht en wanneer die begon; plotseling slechter zien vraagt om spoedhulp, niet om een gewone afspraak.", "5m": "Neem contact op met een opticien en vraag wanneer je volgende oogmeting nodig is; noem een verandering in je zicht, zodat die kan inschatten hoe dringend het is.", "15m": "Verzamel eerdere uitslagen van je ogen en of glaucoom in de familie voorkomt; heb je diabetes, kijk dan ook naar de aparte uitnodiging voor netvliesscreening.", "plan": { "title": "Houd je oogzorg bij elkaar", "steps": [ "Ga na welke termijn voor een oogmeting voor jou wordt aangeraden en maak een afspraak als het zover is.", "Vertel de zorgverlener over klachten, diabetes en glaucoom in de familie.", "Bespreek de uitslag en de mogelijkheden in plaats van automatisch een behandeling te accepteren.", "Krijg je bij de oogscreening voor diabetes druppels die je pupillen verwijden, regel dan vervoer, want je mag daarna niet zelf rijden." ] } }, "guides": [ { "title": "How often can I have a free NHS sight test?", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/nhs-services/opticians/how-often-can-i-have-a-free-nhs-eye-test/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Diabetic eye screening", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/diabetic-eye-screening/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb diabetes en krijg onderzoek van mijn ogen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/schade-aan-ogen-bij-diabetes/ik-heb-diabetes-en-krijg-onderzoek-van-mijn-ogen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië raadt je huisarts bij de preventieve controle van 45 tot 61 jaar elke 4 jaar een preventief oogonderzoek aan.", "source": { "title": "Všeobecné preventivní prohlídky dospělých", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/441-vseobecne-preventivni-prohlidky-dospelych", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland krijgen mensen met diabetes binnen 3 maanden na de diagnose een oogonderzoek. Is er geen schade, dan volgt de volgende controle vaak na 2 of 3 jaar; bij een beetje schade worden na 1 jaar nieuwe foto's gemaakt.", "source": { "title": "Ik heb diabetes en krijg onderzoek van mijn ogen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/schade-aan-ogen-bij-diabetes/ik-heb-diabetes-en-krijg-onderzoek-van-mijn-ogen", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 50 }, "delta": 10, "reason": "Volgens de WHO zijn de meeste mensen die slecht zien ouder dan 50" }, { "when": { "region": [ "europe" ], "age_min": 60 }, "delta": 6, "reason": "De NHS biedt vanaf 60 jaar gratis oogmetingen aan" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-suicide-support", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-suicide-support/", "rank": 62, "title": "Vraag het rechtstreeks als iemand in gevaar lijkt", "summary": "Vragen naar zelfdoding brengt iemand niet op het idee, en middelen moeilijker bereikbaar maken redt levens.", "why": "De WHO meldt dat elk jaar meer dan 720.000 mensen overlijden door zelfdoding, en dat het de derde doodsoorzaak was bij mensen van 15 tot 29 jaar. Een review van onderzoeken waarin mensen werd gevraagd naar gedachten aan zelfdoding, vond geen enkel onderzoek waarin die gedachten daarna toenamen, en praten erover kan de spanning juist verminderen. De LIVE LIFE-richtlijn van de WHO noemt het beperken van de toegang tot middelen voor zelfdoding, zoals bestrijdingsmiddelen, vuurwapens en bepaalde medicijnen, als een van de belangrijkste werkzame maatregelen.", "how": [ "Vraag duidelijk of iemand aan zelfdoding denkt, in plaats van eromheen te draaien.", "Luister zonder in discussie te gaan, het te bagatelliseren of meteen te willen oplossen.", "Help de ander contact op te nemen met een crisislijn, een zorgverlener of de hulpdiensten, en bied aan erbij te blijven.", "Kan het veilig, help dan tijd en afstand te scheppen tussen de ander en de middelen om zichzelf iets aan te doen: sluit medicijnen op en vraag of een vuurwapen voorlopig het huis uit kan, of op slot en ongeladen kan worden bewaard, met de munitie apart op slot. Probeer niet zelf een wapen af te pakken; heeft iemand een vuurwapen binnen handbereik en is die serieus van plan het te doen, bel dan het alarmnummer.", "Neem de dagen erna opnieuw contact op, in plaats van één gesprek als het einde te zien." ], "category": "Hulp bij crisis", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewezen werkzame maatregelen uit LIVE LIFE van de WHO, plus een gepubliceerde review die geen enkel onderzoek vond waarin vragen naar zelfdoding de gedachten eraan vergrootte" }, "impact": { "score": 54, "headline_stat": "Elk jaar overlijden meer dan 720.000 mensen door zelfdoding", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Suicide", "publisher": "WHO", "year": 2025, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide", "tier": 1 }, { "title": "Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence?", "publisher": "Psychological Medicine, via PubMed", "year": 2014, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24998511/", "tier": 2 } ], "caution": "Is iemand in direct gevaar, bel dan het alarmnummer en blijf bij de persoon als dat voor jou veilig is. Dit is steun, geen behandeling: professionele hulp blijft nodig.", "practice": { "examples": [ "Vraag je vriend of vriendin rechtstreeks of die aan zelfdoding denkt, en luister zonder in discussie te gaan over hoe die zich zou moeten voelen.", "Bied aan in de buurt te blijven, als dat veilig is, terwijl de ander contact opneemt met een crisisdienst; spreek een nieuw contactmoment af als de hulp er is." ], "pitfalls": [ "Beloven dat je het geheimhoudt, kan iemand zonder hulp laten: laat je niet tot geheimhouding verplichten en schakel een crisisdienst of iemand die je vertrouwt in.", "Zelf een wapen proberen af te pakken of het gevaar alleen aanpakken brengt jullie allebei in gevaar: heeft iemand een vuurwapen binnen handbereik en is die serieus van plan het te doen, bel dan het alarmnummer." ], "do": { "1m": "Kun je veilig praten, vraag dan: \"Denk je aan zelfdoding?\" Luister; is het gevaar direct, bel dan nu het alarmnummer.", "5m": "Help de ander contact te zoeken met een crisisdienst bij jou in de buurt, of met het alarmnummer als het gevaar direct is. Blijf erbij als het veilig is; stop niet na vijf minuten.", "plan": { "title": "Breng de ander in contact met hulp en blijf in contact", "steps": [ "Vraag het rechtstreeks als dat veilig is en luister zonder oordeel; bij direct gevaar bel je nu het alarmnummer.", "Help de ander een crisisdienst of zorgverlener te bereiken. Kan het veilig, schep dan tijd en afstand tussen de ander en gevaarlijke spullen: sluit medicijnen op en vraag of een vuurwapen voorlopig het huis uit kan, of op slot en ongeladen kan worden bewaard, met de munitie apart op slot.", "Is de hulp geregeld, spreek dan een volgend contactmoment af en houd je daaraan; deel de steun met professionals en mensen die jullie vertrouwen." ] } }, "guides": [ { "title": "5 action steps to help someone having thoughts of suicide", "publisher": "NIH NIMH", "url": "https://www.nimh.nih.gov/health/publications/5-action-steps-to-help-someone-having-thoughts-of-suicide", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Help for suicidal thoughts, UK services", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/feelings-symptoms-behaviours/behaviours/help-for-suicidal-thoughts/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "How the 5 action steps can help someone who is suicidal", "publisher": "988 Suicide & Crisis Lifeline (#BeThe1To)", "url": "https://bethe1to.com/bethe1to-steps-evidence/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Hulplijn", "publisher": "113 Zelfmoordpreventie", "url": "https://www.113.nl/heb-je-nu-hulp-nodig/hulplijn", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "AT": { "note": "In Oostenrijk is Telefonseelsorge gratis en vertrouwelijk bereikbaar op 142, dag en nacht; de chat is dagelijks open van 16:00 tot 23:00.", "source": { "title": "Telefonseelsorge Österreich: Notruf 142", "publisher": "Telefonseelsorge Österreich", "url": "https://www.telefonseelsorge.at/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "BE": { "note": "In België bel je 1813 (Zelfmoordlijn, in het Nederlands) of 0800 32 123 (Centre de Prévention du Suicide, in het Frans). Beide zijn gratis, anoniem en dag en nacht bereikbaar.", "source": { "title": "Op zoek naar hulp?", "publisher": "Zelfmoordlijn 1813", "url": "https://www.zelfmoord1813.be/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "CZ": { "note": "In Tsjechië bel je 116 123 (volwassenen) of 116 111 (kinderen en studenten onder de 26). Beide lijnen zijn gratis en dag en nacht bereikbaar.", "source": { "title": "Duševní zdraví: cítím se špatně a potřebuji pomoc ihned", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/1881-dusevni-zdravi-citim-se-spatne-a-potrebuji-pomoc-ihned", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland neemt de TelefonSeelsorge gratis en anoniem op, dag en nacht, ook op feestdagen, via 116 123, 0800 1110111 of 0800 1110222.", "source": { "title": "Telefon", "publisher": "TelefonSeelsorge Deutschland", "url": "https://www.telefonseelsorge.de/telefon/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje helpt de lijn 024 mensen met gedachten aan zelfdoding of een risico daarop, en hun familie. De lijn is gratis, vertrouwelijk en 24 uur per dag, 365 dagen per jaar bereikbaar, ook via online chat. Bel bij direct levensgevaar 112.", "source": { "title": "024. Línea de atención a la conducta suicida", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://www.sanidad.gob.es/linea024/home.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland neemt 113 Zelfmoordpreventie gratis op via 113, 24 uur per dag, en de chat is dag en nacht open. Gesprekken zijn anoniem.", "source": { "title": "Hulplijn", "publisher": "113 Zelfmoordpreventie", "url": "https://www.113.nl/heb-je-nu-hulp-nodig/hulplijn", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "PL": { "note": "In Polen bel je 116 123 (24 uur per dag) of 800 70 2222 (gratis, 24/7); bel in een noodsituatie 112 of 999. Centra Zdrowia Psychicznego (centra voor geestelijke gezondheid) helpen volwassenen gratis, zonder verwijzing, 24 uur per dag.", "source": { "title": "Centra Zdrowia Psychicznego: zmiany", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/centra-zdrowia-psychicznego-zmiany", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne noemt het Public Health Center deze gratis hulplijnen: 0 800 210 160 (Людина в біді, 24/7), 0 800 600 044 (crisislijn van ГО «Дівчата», 9:00 tot 21:00) en 0 800 500 225 (nationale lijn voor kinderen en jongeren, La Strada Ukraine).", "source": { "title": "Всесвітній день запобігання самогубствам: де отримати допомогу", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/vsesvitniy-den-zapobigannya-samogubstvam-de-otrimati-dopomogu", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_max": 29 }, "delta": 8, "reason": "WHO: zelfdoding was de derde doodsoorzaak bij mensen van 15 tot 29 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "bone-loading", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/bone-loading/", "rank": 63, "title": "Doe ook oefeningen die je botten belasten", "summary": "De juiste belasting helpt je botten sterk te houden als je ouder wordt.", "why": "Botten reageren op de krachten die ontstaan als je je eigen gewicht draagt en als spieren eraan trekken. De NIH raadt aan om activiteit op je voeten te combineren met kracht- en evenwichtsoefeningen voor gezonde botten. Dat is een aanvulling op je algemene conditie, vooral als je vooral zwemt of fietst.", "how": [ "Wandel, neem de trap of dans, voor zover je dat kunt.", "Houd krachtoefeningen in je weekritme.", "Stem de hoeveelheid schokbelasting af op de gezondheid van je botten en wat je lichamelijk kunt." ], "category": "Kracht", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "NIAMS-informatie over botgezondheid en NHS-adviezen om osteoporose te voorkomen" }, "impact": { "score": 52, "headline_stat": "Combineer gewichtdragende oefeningen, krachttraining en evenwichtsoefeningen voor gezonde botten", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Exercise for Your Bone Health", "publisher": "NIAMS, NIH", "year": 2023, "url": "https://www.niams.nih.gov/health-topics/exercise-your-bone-health", "tier": 1 }, { "title": "Osteoporosis: Prevention", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/osteoporosis/prevention/", "tier": 1 } ], "caution": "Heb je osteoporose, een eerdere botbreuk bij een kleine val of een lage botdichtheid, vraag dan een zorgverlener welke belasting en schokken geschikt zijn.", "practice": { "examples": [ "Combineer, als het bij je past, wandelingen met krachtoefeningen in plaats van alleen te zwemmen.", "Heb je osteoporose of een eerdere botbreuk bij een kleine val, vraag dan welke kracht- en evenwichtsoefeningen bij je passen." ], "pitfalls": [ "Zonder overleg beginnen met oefeningen met veel schokken, zoals hardlopen, kan ongeschikt zijn voor kwetsbare botten, dus vraag eerst naar veilige belasting.", "Denken dat zwemmen alles dekt wat je botten nodig hebben, mist gewichtdragende activiteit, dus bespreek een passende mix." ], "do": { "5m": "Verdeel je gewone activiteiten in bewegen op je voeten, krachtwerk en evenwicht; noteer wat ontbreekt en vragen over wat je botten veilig aankunnen.", "15m": "Lees de voorbeelden van de NIH en maak een schets van een weekmix; heb je een lage botdichtheid, eerdere botbreuken of lichamelijke beperkingen, vraag dan advies voordat je nieuwe belasting toevoegt.", "plan": { "title": "Check je beweegweek op botgezondheid", "steps": [ "Fase 1: Bekijk je huidige activiteiten en eventuele beperkingen voor je botten of je beweeglijkheid.", "Fase 2: Vraag een zorgverlener naar geschikte belasting als je osteoporose, een lage botdichtheid of eerdere botbreuken hebt.", "Fase 3: Doe passend bewegen op je voeten naast kracht- en evenwichtsoefeningen.", "Fase 4: Bouw geleidelijk op binnen wat je kunt en bekijk het plan opnieuw als je klachten of omstandigheden veranderen." ] } }, "guides": [ { "title": "Exercise for Your Bone Health", "publisher": "NIAMS, NIH", "url": "https://www.niams.nih.gov/health-topics/exercise-your-bone-health", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil mijn botten sterker maken", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/botontkalking/ik-wil-mijn-botten-sterker-maken", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 15, "reason": "De NIH raadt ouderen aan evenwichtsoefeningen en spierversterkende oefeningen te doen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "calcium-foods", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/calcium-foods/", "rank": 64, "title": "Eet elke dag voeding met veel calcium", "summary": "Genoeg calcium uit voeding helpt je botten, tanden en de normale werking van je spieren te onderhouden.", "why": "Calcium is een bouwsteen van bot en is ook nodig voor de werking van zenuwen en spieren. De NIH raadt volwassenen van 19 tot 50 dagelijks 1.000 mg aan, met een hogere behoefte voor oudere groepen. Genoeg binnenkrijgen is nuttig, maar het is niet aangetoond dat meer dan je nodig hebt botbreuken voorkomt.", "how": [ "Neem melk, yoghurt of een plantaardig alternatief met toegevoegd calcium, als dat bij je past.", "Kijk op het etiket van plantaardige dranken, want de hoeveelheid toegevoegd calcium verschilt.", "Gebruik ook andere bronnen, zoals tofu gemaakt met calcium, boerenkool of vis met eetbare graatjes.", "Vergelijk wat je op een gewone dag binnenkrijgt met de behoefte voor jouw leeftijd voordat je aan supplementen denkt." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Voedingsnormen van de National Academies, samengevat door de NIH; richtlijnen voor botgezondheid met voeding als eerste bron" }, "impact": { "score": 52, "headline_stat": "Volwassenen van 19 tot 50 hebben dagelijks 1.000 mg calcium nodig", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 1000, "unit": "mg/dag", "outcome": "dagelijkse calciumbehoefte voor volwassenen van 19 tot 50", "comparison": "Referentie-inname van de NIH per leeftijd, voeding en supplementen samen", "stat_source": 0, "bound": "about" }, "sources": [ { "title": "Calcium: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "year": 2023, "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/Calcium-Consumer/", "tier": 1 }, { "title": "Calcium and Vitamin D: Important for Bone Health", "publisher": "NIH NIAMS", "year": 2023, "url": "https://www.niams.nih.gov/health-topics/calcium-and-vitamin-d-important-bone-health", "tier": 1 } ], "caution": "Bespreek supplementen als je uit voeding te weinig binnenkrijgt, vooral bij nierziekte, nierstenen of medicijnen die een wisselwerking hebben met calcium.", "practice": { "examples": [ "Doe melk of een plantaardige drank met toegevoegd calcium op je gewone ontbijtgranen, als dat bij je past.", "Kies tofu met toegevoegd calcium nadat je het etiket hebt gecheckt.", "Eet boerenkool of sardines uit blik met eetbare graatjes als dat in je voeding past." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat elke plantaardige drank calcium levert: kijk op het etiket of er calcium is toegevoegd.", "Grijp niet meteen naar supplementen: bekijk eerst je voeding en bespreek wat ontbreekt, vooral bij nierziekte of medicijnen met een wisselwerking." ], "do": { "1m": "Denk terug aan je maaltijden van gisteren. Kun je een calciumbron noemen, zoals melk, een verrijkte plantaardige drank, tofu gemaakt met calcium of boerenkool?", "5m": "Kijk hoeveel calcium er per portie in je gewone plantaardige drank of tofu zit; vergelijk met een verrijkte variant als er in de jouwe niets zit.", "15m": "Zet de calciumrijke producten van een gewone dag en hun porties op een rij; gebruik de leeftijdstabel van de NIH en de etiketten om te zien of er iets ontbreekt.", "30m": "Plan geschikte calciumrijke producten voor de maaltijden van morgen. Lijkt je inname laag of heb je een nierziekte, bereid dan vragen voor een diëtist voor voordat je supplementen neemt.", "plan": { "title": "Vind een betrouwbare dagelijkse bron in je voeding", "steps": [ "Fase 1: Kijk wat je nodig hebt voor jouw leeftijd en wat er op je etiketten staat.", "Fase 2: Neem geschikte calciumrijke producten op in je gewone maaltijden, binnen een eventueel voorgeschreven dieet.", "Fase 3: Bekijk je inname opnieuw en vraag een zorgverlener of diëtist naar tekorten die blijven, in plaats van zelf een supplementdosis te raden." ] } }, "guides": [ { "title": "Calcium: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/Calcium-Consumer/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Calcium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/calcium.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland is de referentiewaarde van de DGE voor calcium 1.000 mg per dag voor volwassenen. De bovengrens van de EFSA is 2.500 mg per dag.", "source": { "title": "FAQ Calcium", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/calcium/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "sex": "female", "age_min": 51, "age_max": 70 }, "delta": 12, "reason": "De NIH raadt vrouwen van 51 tot 70 dagelijks 1.200 mg aan." }, { "when": { "age_min": 71 }, "delta": 12, "reason": "De NIH raadt alle volwassenen van 71 en ouder dagelijks 1.200 mg aan." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-gambling-help", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-gambling-help/", "rank": 65, "title": "Zoek hulp als gokken schade geeft", "summary": "Vroege steun en echte drempels om te gokken beschermen je mentale gezondheid, je relaties en je noodzakelijke uitgaven.", "why": "Gokken kan leiden tot schulden, spanning en het stuklopen van relaties. De WHO schat dat 1,2% van de volwassenen wereldwijd een gokstoornis heeft, en dat ongeveer 11,9% van de mannen en 5,5% van de vrouwen in enige mate schade ondervindt van gokken, dus de schade reikt veel verder dan de vastgestelde gevallen. NICE raadt gespecialiseerde hulp, psychologische behandeling en praktische manieren om de toegang tot gokken te blokkeren aan. Dat cijfer voor de bevolking beschrijft hoe vaak het probleem voorkomt, niet hoe goed behandeling werkt.", "how": [ "Vertel het iemand die je vertrouwt of een hulpdienst voor gokproblemen zodra gokken schade geeft.", "Gebruik zelfuitsluiting bij je accounts, blokkeersoftware en blokkades van gokbetalingen bij je bank samen, niet één voor één.", "Zoek gespecialiseerde behandeling en apart schuldhulp, in plaats van te proberen je verliezen terug te winnen." ], "category": "Verslavend gedrag", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Bewijsoverzicht van de WHO uit 2024 en NICE NG248, de nationale behandelrichtlijn gepubliceerd in januari 2025" }, "impact": { "score": 51, "headline_stat": "Naar schatting heeft ongeveer 1,2% van de volwassenen wereldwijd een gokstoornis", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "share_of_people", "value": 1.2, "unit": "%", "outcome": "geschat aandeel volwassenen met een gokstoornis wereldwijd", "comparison": "Aandeel van alle volwassenen, geen effect van behandeling", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Gambling", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/gambling", "tier": 1 }, { "title": "Gambling-related harms: identification, assessment and management, NG248", "publisher": "NICE", "year": 2025, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng248/chapter/Recommendations", "tier": 1 } ], "caution": "Spanning door gokken kan dringend worden. Zoek meteen crisishulp als je je niet veilig voelt of aan zelfdoding denkt.", "practice": { "examples": [ "Vraag je bank naar het blokkeren van gokbetalingen terwijl je gespecialiseerde hulp regelt.", "Gebruik zelfuitsluiting en blokkades op je apparaten naast behandeling, en zoek apart hulp bij schulden." ], "pitfalls": [ "Proberen je verliezen terug te winnen kan het probleem groter maken: neem in plaats daarvan contact op met hulp en schuldhulp.", "Eén blokkade kan andere wegen openlaten: bespreek meerdere drempels met een hulpdienst." ], "do": { "1m": "Oefen je eerste woorden voor een hulpdienst: \"Gokken heeft invloed op mijn leven en ik heb hulp nodig om de schade te stoppen.\"", "5m": "Zoek een hulpdienst voor gokproblemen in je land en begin een gesprek, chat of verwijzing; er is hulp voordat het een crisis wordt.", "15m": "Kijk of je bank gokbetalingen kan blokkeren en vraag hoe je dat aanzet; zorg dat noodzakelijke betalingen gewoon doorgaan.", "30m": "Begin samen met een hulpdienst zelfuitsluiting en blokkades op je apparaten te regelen, en zoek een contact voor gratis schuldhulp.", "plan": { "title": "Combineer steun en drempels", "steps": [ "Neem contact op met een gespecialiseerde dienst en vertel het iemand die je vertrouwt als dat veilig is; zoek meteen crisishulp als je je niet veilig voelt.", "Regel met steun bankblokkades, zelfuitsluiting en blokkades op je apparaten, in plaats van alleen op wilskracht te vertrouwen.", "Blijf je behandeling en schuldhulp volgen en kijk waar toegang of drang nog moeilijk is." ] } }, "guides": [ { "title": "Help for problems with gambling", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/addiction-support/gambling-addiction/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "sex": "male" }, "delta": 6, "reason": "WHO: ongeveer 11,9% van de mannen ondervindt schade van gokken, tegenover 5,5% van de vrouwen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "protect-hearing-from-noise", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/protect-hearing-from-noise/", "rank": 66, "title": "Bescherm je oren tegen hard geluid", "summary": "Zachter volume, kortere blootstelling en goed passende gehoorbescherming helpen blijvende gehoorschade te voorkomen.", "why": "Hard geluid kan haarcellen in het binnenoor beschadigen die niet teruggroeien. Volgens de NIH kan lange of herhaalde blootstelling aan 85 dBA of meer gehoorverlies veroorzaken. Hardere geluiden kunnen sneller schade geven, dus zowel het geluidsniveau als de duur tellen.", "how": [ "Zet het volume van je koptelefoon en speakers lager voordat het onprettig voelt.", "Neem oordoppen mee naar concerten, bij elektrisch gereedschap en op andere luide plekken.", "Plaats oordoppen of oorkappen goed en draag ze de hele tijd dat je aan het geluid blootstaat.", "Ga verder weg staan van speakers of machines en neem pauzes op een stillere plek." ], "category": "Gehoorbescherming", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "NIH-advies gebaseerd op vaststaand bewijs over blootstelling aan lawaai en gehoorschade" }, "impact": { "score": 51, "headline_stat": "Herhaalde blootstelling aan 85 dBA of meer kan je gehoor beschadigen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Noise Induced Hearing Loss", "publisher": "NIH NIDCD", "year": 2025, "url": "https://www.nidcd.nih.gov/health/noise-induced-hearing-loss", "tier": 1 }, { "title": "Hearing Protectors", "publisher": "NIH NIDCD", "year": 2025, "url": "https://www.nidcd.nih.gov/health/hearing-protectors", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag een audicien of audioloog om advies bij aanhoudend oorsuizen of slechter horen, en over bescherming die past bij het lawaai waaraan je blootstaat.", "practice": { "examples": [ "Ga op een concert verder van de speakers staan en neem pauzes op een stillere plek.", "Gebruik oorkappen of oordoppen bij het grasmaaien of ander lawaaiig gereedschap." ], "pitfalls": [ "Oordoppen werken alleen goed als ze goed zitten, dus oefen met de gebruiksaanwijzing voor een lawaaiig evenement.", "Bescherming uitdoen om te praten zet je oren weer bloot, dus ga voor het gesprek naar een rustige plek." ], "do": { "1m": "Let op het geluid om je heen; is het hard, ga dan verder weg als dat veilig kan, of vraag of het zachter kan.", "5m": "Lees de informatie over gehoorbescherming en kies bescherming voor je volgende lawaaiige activiteit; leg die bij de spullen die je meeneemt.", "15m": "Heb je gehoorbescherming, oefen dan op een rustige plek met de gebruiksaanwijzing hoe je die goed plaatst; duw oordoppen niet door als het pijn doet, en kijk of oorkappen rond beide oren goed afsluiten.", "plan": { "title": "Bescherm je oren bij je volgende lawaaiige uitje", "steps": [ "Bepaal welke activiteit lawaaiig is en zet het volume lager of zoek meer afstand waar dat kan.", "Kies comfortabele gehoorbescherming en oefen hoe je die goed plaatst.", "Draag hem de hele tijd dat je aan het geluid blootstaat en neem pauzes op een rustige plek.", "Vraag een audicien of audioloog om advies bij aanhoudend oorsuizen of slechter horen." ] } }, "guides": [ { "title": "Hearing Protectors", "publisher": "NIH NIDCD", "url": "https://www.nidcd.nih.gov/health/hearing-protectors", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil mijn oren beschermen tegen hard geluid", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-horen-door-hard-geluid/ik-wil-mijn-oren-beschermen-tegen-hard-geluid", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-problem-solving", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-problem-solving/", "rank": 67, "title": "Maak van een zorg een volgende stap", "summary": "Een probleem opschrijven en één haalbare stap kiezen is een geteste manier om somberheid te verminderen.", "why": "Probleemoplossen betekent het probleem benoemen, je mogelijkheden op een rij zetten, er een kiezen, die uitproberen en kijken wat er gebeurde. In 30 gerandomiseerde trials met 3530 patiënten verbeterde probleemoplossende therapie depressie met 0,34 standaarddeviatie in de negen trials met een laag risico op vertekening, vergelijkbaar met andere psychotherapieën. NICE noemt individueel probleemoplossen als behandeling voor depressie, meestal in 6 tot 12 sessies, en begeleide zelfhulp kan dezelfde methode gebruiken. De gestructureerde vorm is onderzocht, dus het losjes in je hoofd doen is niet hetzelfde.", "how": [ "Schrijf het probleem in één zin op, zo concreet als je kunt.", "Verdeel het in de delen die je kunt veranderen en de delen die je niet kunt veranderen.", "Zet voor één deel dat je kunt veranderen een paar mogelijkheden op een rij, zonder ze al te beoordelen.", "Kies er een, bepaal wanneer je die uitvoert, en doe het.", "Kijk wat er gebeurde en herhaal het daarna met het volgende deel." ], "category": "Stress", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Meta-analyse van 30 gerandomiseerde trials met 3530 patiënten; 0,34 in de negen trials met een laag risico op vertekening" }, "impact": { "score": 50, "headline_stat": "Probleemoplossende therapie verbeterde depressie met 0,34 standaarddeviatie in trials met weinig vertekening", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Problem-solving therapy for adult depression: An updated meta-analysis", "publisher": "European Psychiatry, via PubMed", "year": 2018, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29331596/", "tier": 2 }, { "title": "Depression in adults: treatment and management, NG222", "publisher": "NICE", "year": 2022, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations", "tier": 1 } ], "caution": "Houden somberheid of hopeloosheid aan, vraag een professional dan naar probleemoplossende therapie of een andere behandeling, in plaats van er alleen doorheen te gaan.", "practice": { "examples": [ "Maak van \"Alles is een puinhoop\" de zin \"Ik heb hulp nodig om bij mijn afspraak van dinsdag te komen.\"", "Vergelijk om een lift vragen, kijken naar vervoer in je buurt en om een afspraak op afstand vragen, en probeer daarna één mogelijkheid." ], "pitfalls": [ "Proberen je hele leven in één keer op orde te krijgen kan je laten vastlopen: werk aan één klein probleem dat je kunt veranderen.", "Zelfhulp is niet hetzelfde als therapie: zoek professionele hulp als somberheid of hopeloosheid aanhoudt." ], "do": { "1m": "Vat één probleem van nu samen in één zin en noem dan het deel waar je invloed op hebt, in plaats van alles waar je je zorgen over maakt.", "5m": "Schrijf drie mogelijke reacties op dat kleine probleem op, zonder ze al te beoordelen.", "15m": "Vergelijk de mogelijkheden op moeite, waarschijnlijk voordeel en de hulp die je nodig hebt; kies er een en bepaal wanneer je die probeert.", "30m": "Werk één probleem op papier uit, zet een praktische eerste stap zoals iets navragen, en plan een moment om het resultaat te bekijken.", "plan": { "title": "Eén probleem, één experiment, één terugblik", "steps": [ "Beschrijf een specifiek probleem en scheid waar je invloed op hebt van waar je geen invloed op hebt.", "Zet mogelijkheden op een rij, kies een haalbare en probeer die op een gepland moment.", "Kijk wat er gebeurde, houd wat hielp en pas de volgende stap aan; zoek therapie als de klachten aanhouden." ] } }, "guides": [ { "title": "Problem solving: a practical sequence", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/mental-wellbeing-tips/self-help-cbt-techniques/problem-solving/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "knee-arthritis-exercise", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/knee-arthritis-exercise/", "rank": 68, "title": "Blijf bewegen met knieartrose", "summary": "Aangepaste oefeningen kunnen je beter laten functioneren en kunnen pijn bij knieartrose verlichten.", "why": "Oefenen ontwikkelt de spieren en bewegingen die je nodig hebt om een knie met artrose te gebruiken. Een Cochrane-review uit 2024 vond 13,1 punten minder pijn op een schaal van 100 punten, vergeleken met geen behandeling, gebruikelijke zorg of beperkte voorlichting. De review nam 12 punten als het kleinste verschil dat voor iemand merkbaar is, dus het gemiddelde voordeel ligt maar net boven die grens en het vertrouwen in de schatting was beperkt.", "how": [ "Vraag een fysiotherapeut of zorgverlener om een plan dat past bij je knieklachten.", "Combineer het versterken van de spieren rond je knie met algemene beweging die comfortabel gaat.", "Voer de belasting geleidelijk op en bespreek het als je klachten flink of langdurig opspelen." ], "category": "Beweeglijkheid", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Cochrane-update uit 2024, lage tot redelijke zekerheid; de NHS raadt oefeningen op maat aan" }, "impact": { "score": 49, "headline_stat": "Trials bij knieartrose: 13,1 punten minder pijn op een schaal van 100 punten, tegenover geen behandeling, gebruikelijke zorg of beperkte voorlichting", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Is exercise an effective therapy to treat knee osteoarthritis?", "publisher": "Cochrane", "year": 2024, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD004376_exercise-effective-therapy-treat-knee-osteoarthritis", "tier": 1 }, { "title": "Osteoarthritis: Treatment and support", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/osteoarthritis/treatment/", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag medisch advies bij een gewricht dat nieuw gezwollen, warm of heel pijnlijk is, of als een programma je klachten blijvend erger maakt.", "practice": { "examples": [ "Vraag om een thuisprogramma met zowel oefeningen die je knie versterken als oefeningen voor je algemene conditie.", "Vertel je fysiotherapeut welke dagelijkse taken nog moeilijk gaan, zoals traplopen of naar de bushalte lopen." ], "pitfalls": [ "Alle beweging vermijden omdat je artrose in je knie hebt, kan stijfheid en zwakte erger maken, dus vraag om activiteit die bij je klachten past.", "Te veel te snel opvoeren kan problemen geven, dus volg de afgesproken opbouw en meld het als je klachten langdurig opspelen." ], "do": { "1m": "Kies de dagelijkse beweging die je kniepijn het meest beperkt, zodat je die als doel kunt noemen in het gesprek over oefeningen.", "5m": "Beperkt knieartrose je, vraag dan een afspraak aan voor een oefenplan op maat; een gewricht dat nieuw warm, gezwollen of heel pijnlijk is, vraagt snel om medisch advies.", "15m": "Maak een samenvatting van je knieklachten, wat je nog kunt en wanneer het opspeelt; vraag welke versterkende oefeningen en conditieoefeningen bij je passen en hoe je die opbouwt.", "plan": { "title": "Laat oefenen passen bij je knie", "steps": [ "Fase 1: Bespreek je klachten en je doelen voor dagelijks bewegen met een zorgverlener of fysiotherapeut.", "Fase 2: Vraag om een thuisprogramma dat passende spierversterking en algemene beweging combineert.", "Fase 3: Houd je aan de afgesproken hoeveelheid en bouw geleidelijk op zoals geadviseerd.", "Fase 4: Vraag om een nieuwe beoordeling bij flinke of langdurige verergering, in plaats van erdoorheen te bijten." ] } }, "guides": [ { "title": "Osteoarthritis: Treatment and support", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/osteoarthritis/treatment/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb artrose in mijn knie", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/artrose-in-je-knie/ik-heb-artrose-in-mijn-knie", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-relationship-care", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-relationship-care/", "rank": 69, "title": "Pak terugkerende ruzies in je relatie aan", "summary": "Duidelijker communiceren en de juiste steun kunnen spanning thuis verminderen en je welzijn beschermen.", "why": "Steeds terugkerende conflicten vergroten de spanning en maken het moeilijker om elkaar te steunen. De NHS moedigt open communicatie, luisteren en grenzen aan. Dragen relatieproblemen bij aan een depressie, dan raadt NICE aan relatietherapie volgens gedragstherapeutische principes te overwegen, in 15 tot 20 sessies verspreid over 5 tot 6 maanden. Niets hiervan betekent dat je moet blijven in een relatie die je schaadt.", "how": [ "Kies een rustig moment om te zeggen hoe je je voelt en luister daarna naar het verhaal van de ander.", "Spreek grenzen af en zet een gesprek op pauze als het te verhit raakt om nog iets op te leveren.", "Komen dezelfde problemen steeds terug, vraag een zorgverlener of hulpdienst dan naar geschikte begeleiding of therapie." ], "category": "Relaties", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "NICE NG222-advies over gedragstherapeutische relatietherapie bij depressie, plus NHS-informatie over relaties" }, "impact": { "score": 49, "headline_stat": "Gedragstherapeutische relatietherapie duurt 15 tot 20 sessies over 5 tot 6 maanden", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Depression in adults: treatment and management, NG222", "publisher": "NICE", "year": 2022, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng222/chapter/Recommendations", "tier": 1 }, { "title": "Maintaining healthy relationships and mental wellbeing", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/maintaining-healthy-relationships-and-mental-wellbeing/", "tier": 1 } ], "caution": "Is er angst, dwang of mishandeling, zoek dan vertrouwelijke gespecialiseerde hulp. Samen in relatietherapie gaan kan in die situatie onveilig zijn.", "practice": { "examples": [ "Zeg op een rustig moment, als het veilig voelt: \"Ik raak overweldigd door de klusjes 's avonds; kunnen we afspreken wie het eten doet?\"", "Check of je het goed begrijpt: \"Het klinkt alsof je je buitengesloten voelde. Begrijp ik je goed?\"" ], "pitfalls": [ "Een meningsverschil proberen op te lossen terwijl je boos bent, kan het laten escaleren: neem pauze en ga verder als jullie allebei rustiger zijn.", "Angst, dwang of mishandeling vraagt om vertrouwelijke gespecialiseerde hulp: gebruik deze oefeningen of gezamenlijke therapie niet om een onveilige partner te confronteren." ], "do": { "1m": "Benoem voor jezelf één gevoel en één behoefte: \"Ik voel me overweldigd en heb hulp nodig met het eten.\" Gebruik het alleen in een veilig, rustig gesprek.", "5m": "Voelt de relatie veilig, bereid dan één onderwerp en één duidelijk verzoek voor; kies samen een rustig moment.", "15m": "Is het veilig en willen jullie allebei, bespreek dan één onderwerp: praat om de beurt, vat samen wat je hoorde en spreek één kleine verandering af; neem pauze als het verhit raakt.", "plan": { "title": "Begin een veiliger, duidelijker gesprek", "steps": [ "Denk eerst aan veiligheid: voel je je bang of gecontroleerd, zoek dan vertrouwelijke gespecialiseerde hulp in plaats van een gezamenlijk gesprek.", "Kies in een veilige relatie een rustig moment en wissel één zorg en één praktisch verzoek uit.", "Kijk of de afgesproken verandering helpt; blijven conflicten terugkomen, vraag dan naar geschikte begeleiding." ] } }, "guides": [ { "title": "Maintaining healthy relationships and mental wellbeing", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/maintaining-healthy-relationships-and-mental-wellbeing/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Getting help for domestic violence and abuse, UK services", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/getting-help-for-domestic-violence/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb problemen en daardoor veel stress. Wat kan ik doen?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/problemen-hebben/ik-heb-problemen-en-daardoor-veel-stress-wat-kan-ik-doen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "adequate-iodine", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/adequate-iodine/", "rank": 70, "title": "Zorg voor een betrouwbare bron van jodium", "summary": "Genoeg jodium ondersteunt de werking van je schildklier en is vooral belangrijk tijdens de zwangerschap.", "why": "De schildklier heeft jodium nodig om hormonen te maken die het lichaam regelen en de ontwikkeling van het ongeboren kind ondersteunen. De NIH raadt volwassenen dagelijks 150 microgram aan, met een hogere behoefte tijdens de zwangerschap. Gejodeerd zout kan een tekort helpen voorkomen, maar genoeg jodium binnenkrijgen mag niet betekenen dat je meer zout eet.", "how": [ "Gebruik je keukenzout, kies dan een gejodeerde versie en houd de hoeveelheid klein.", "Eet geschikte bronnen van jodium, zoals zuivel, eieren of vis.", "Eet je deze producten niet, kijk dan of alternatieven verrijkt zijn met jodium.", "Bespreek tijdens de zwangerschap je jodiumbronnen en wat er in je zwangerschapsvitamine zit met je verloskundige of gynaecoloog." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Vaststaande voedingsnormen en WHO-richtlijnen om jodiumtekort te voorkomen" }, "impact": { "score": 48, "headline_stat": "Volwassenen hebben dagelijks 150 microgram jodium nodig", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 150, "unit": "microgram/dag", "outcome": "dagelijkse jodiumbehoefte voor volwassenen die niet zwanger zijn en geen borstvoeding geven", "comparison": "Referentie-inname van de NIH voor volwassenen", "stat_source": 0, "bound": "about" }, "sources": [ { "title": "Iodine: Health Professional Fact Sheet", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "year": 2024, "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-HealthProfessional/", "tier": 1 }, { "title": "Healthy diet", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet", "tier": 1 } ], "caution": "Een schildklieraandoening of een voorgeschreven jodiumarm dieet vraagt om persoonlijk advies. Vermijd supplementen met veel jodium of met kelp, tenzij dat wordt geadviseerd.", "practice": { "examples": [ "Gebruik je al zout, koop dan een gejodeerde versie zonder meer te gaan gebruiken.", "Eet zuivel, eieren of geschikte vis als bron van jodium, als je die producten eet.", "Ben je veganist, kijk dan of op je gewone plantaardige drank echt toegevoegd jodium staat." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat zeezout of Himalayazout jodium bevat: kijk of er 'gejodeerd' op het etiket staat.", "Gebruik geen kelpsupplementen om je inname te gokken: bespreek een betrouwbare bron met een zorgverlener.", "Doe geen extra zout in je eten om jodium binnen te krijgen: houd zout laag en kijk naar andere bronnen." ], "do": { "1m": "Denk terug aan gisteren: at je zuivel, eieren, vis of voeding met toegevoegd jodium? Zo niet, noteer dan een mogelijk tekort om na te gaan.", "5m": "Kijk op het etiket van je zout of plantaardige drank of er jodium in zit; gebruik niet meer zout en verander een voorgeschreven jodiumarm dieet niet.", "15m": "Zet je jodiumbronnen uit voeding en eventuele zwangerschapsvitamines op een rij. Ben je zwanger, veganist of heb je een schildklieraandoening, bereid dan vragen voor je zorgverlener voor.", "plan": { "title": "Check je bron en houd die betrouwbaar", "steps": [ "Fase 1: Kijk op etiketten en ga na of je een vaste bron van jodium hebt.", "Fase 2: Ontbreekt er een bron, bespreek dan geschikte voeding of supplementen, vooral tijdens de zwangerschap of bij een schildklieraandoening.", "Fase 3: Check het opnieuw als je een andere plantaardige drank, zwangerschapsvitamine of voeding gaat gebruiken; houd je aan een voorgeschreven jodiumarm dieet." ] } }, "guides": [ { "title": "Iodine: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-Consumer/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Jodium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/jodium.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "CZ": { "note": "In Tsjechië is de aanbevolen hoeveelheid jodium 150 µg per dag voor volwassenen en kinderen boven de 12, en 250 µg per dag tijdens zwangerschap en borstvoeding.", "source": { "title": "Jod", "publisher": "Národní zdravotnický informační portál (NZIP)", "url": "https://www.nzip.cz/clanek/1150-jod", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "DE": { "note": "In Duitsland is de referentiewaarde van de DGE 150 µg jodium per dag vanaf 13 jaar, 220 µg tijdens de zwangerschap en 230 µg bij borstvoeding. Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, krijgen het advies een supplement van 100 (tot 150) µg te nemen plus gejodeerd zout; heb je een schildklierziekte, overleg dan eerst met een arts.", "source": { "title": "FAQ Jod", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/jod/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland hebben volwassenen 150 µg jodium per dag nodig, en 200 µg tijdens de zwangerschap of bij borstvoeding. Brood gebakken met gejodeerd bakkerszout is een belangrijke bron, dus als je weinig of geen brood van dit soort eet, kun je een tekort krijgen.", "source": { "title": "Jodium", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/jodium.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "UA": { "note": "In Oekraïne noemt het Public Health Center als dagelijkse behoefte aan jodium 150 mcg voor volwassenen en 200 tot 250 mcg tijdens zwangerschap en borstvoeding. Het raadt gejodeerd zout aan, maar niet meer dan 5 g per dag, en geen jodiumsupplementen zonder overleg met een arts.", "source": { "title": "Всесвітній день щитоподібної залози: як профілактувати дефіцит йоду", "publisher": "Центр громадського здоров’я МОЗ України", "url": "https://phc.org.ua/news/vsesvitniy-den-schitopodibnoi-zalozi-yak-profilaktuvati-deficit-yodu", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 20, "reason": "Volgens de NIH stijgt de jodiumbehoefte tijdens de zwangerschap naar 220 microgram per dag." }, { "when": { "postpartum": true }, "delta": 6, "reason": "Geef je borstvoeding, dan stelt de NIH een hogere jodiumbehoefte vast: 290 microgram per dag." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "avoid-industrial-trans-fat", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/avoid-industrial-trans-fat/", "rank": 71, "title": "Vermijd industrieel transvet", "summary": "Industrieel transvet weglaten haalt een vermijdbaar voedingsrisico voor je hart weg.", "why": "Transvet maakt je cholesterol ongunstiger en draagt bij aan coronaire hartziekte. De WHO schrijft wereldwijd jaarlijks meer dan 278.000 sterfgevallen toe aan industrieel geproduceerd transvet en raadt aan de totale inname van transvet onder 1% van de energie uit voeding te houden. Het praktische voordeel is het grootst waar deze vetten nog verkocht worden, want veel landen beperken ze inmiddels bij wet.", "how": [ "Kijk in de ingrediëntenlijst naar gedeeltelijk geharde oliën, als er een etiket is.", "Kies producten die gemaakt zijn met niet-geharde oliën.", "Vraag bij onverpakt gefrituurd of gebakken eten welk vet er gebruikt wordt, of kies iets anders." ], "category": "Vetten", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "WHO-richtlijnen voor het uitbannen van transvet en de aanbevelingen voor gezonde voeding uit 2026" }, "impact": { "score": 48, "headline_stat": "Meer dan 278.000 sterfgevallen per jaar worden toegeschreven aan industrieel transvet", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Trans fat", "publisher": "WHO", "year": 2024, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat/", "tier": 1 }, { "title": "Healthy diet", "publisher": "WHO", "year": 2026, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Worden gedeeltelijk geharde oliën bij jou nog verkocht, kies dan een vergelijkbaar product zonder.", "Vraag bij de bakker welk vet er gebruikt wordt als de ingrediënten niet vermeld staan.", "Gebruik olijfolie of raapzaadolie in plaats van bakvet met gedeeltelijk geharde olie." ], "pitfalls": [ "Haal volledig en gedeeltelijk geharde olie niet door elkaar: kijk naar de precieze omschrijving en naar het gehalte verzadigd vet.", "Ga er niet van uit dat alle margarine industrieel transvet bevat: kijk naar de ingrediënten van het product dat je koopt." ], "do": { "5m": "Kijk bij één verpakt gebakproduct of er gedeeltelijk geharde olie in de ingrediënten staat; zo ja, vergelijk het met een alternatief zonder.", "15m": "Kijk bij drie producten die je vaak koopt of er gedeeltelijk geharde olie in zit en noteer vervangers; etiketten en aanbod verschillen per land.", "plan": { "title": "Check je vaste boodschappen", "steps": [ "Fase 1: Bekijk de ingrediëntenlijsten van je gewone smeersels en gebakken tussendoortjes.", "Fase 2: Vervang producten met gedeeltelijk geharde olie door geschikte alternatieven.", "Fase 3: Vraag naar het bak- of frituurvet als je onverpakt eten koopt waar deze oliën nog gebruikt kunnen worden." ] } }, "guides": [ { "title": "Trans Fat: Interactive Nutrition Facts Label", "publisher": "FDA", "url": "https://www.accessdata.fda.gov/scripts/InteractiveNutritionFactsLabel/assets/InteractiveNFL_TransFat_October2021.pdf", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Facts about fat", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-types/different-fats-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vetten", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vetten.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "avoid-starting-vaping", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/avoid-starting-vaping/", "rank": 72, "title": "Begin niet met vapen", "summary": "Rook je niet, dan voorkom je door niet te vapen een onnodige nicotineverslaving en blootstelling aan damp.", "why": "De meeste vapes bevatten verslavende nicotine en de damp kan schadelijke stoffen bevatten. De CDC en de NHS raden mensen die niet roken af om met vapen te beginnen. Rookt iemand, dan kan volledig overstappen op een gereguleerde nicotinevape de schade verminderen; de risico's van vapen op lange termijn blijven onzeker.", "how": [ "Rook je niet, begin dan niet met nicotinevapes.", "Rook je, zoek dan hulp bij stoppen en maak stoppen met sigaretten de prioriteit.", "Heeft vapen je geholpen te stoppen met roken, plan dan om uiteindelijk ook met vapen te stoppen zonder terug te vallen op sigaretten." ], "category": "Tabak", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Consensus in de volksgezondheid over niet beginnen; over het risico op ziekte op lange termijn blijft onzekerheid" }, "impact": { "score": 48, "headline_stat": "Mensen die niet roken, moeten niet beginnen met vapen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Vaping to quit smoking", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/better-health/quit-smoking/ready-to-quit-smoking/vaping-to-quit-smoking/", "tier": 1 }, { "title": "Health Effects of Vaping", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/tobacco/e-cigarettes/health-effects.html", "tier": 1 } ], "caution": "Ben je zwanger of worstel je met een nicotineverslaving, vraag dan hulp aan je verloskundige of gynaecoloog of aan een stopcoach.", "practice": { "examples": [ "Rook je niet, sla een aangeboden vape dan af met een simpel 'Nee, dank je'.", "Houdt vapen je van de sigaretten af, bespreek dan hoe je met vapen stopt zonder weer te gaan roken.", "Rook je, vraag een stopcoach dan naar een plan om helemaal met sigaretten te stoppen." ], "pitfalls": [ "Lees 'minder schadelijk dan roken' niet als onschadelijk: rook je niet, begin er dan niet aan.", "Stop niet zo met een stophulpmiddel dat je weer bij sigaretten uitkomt: zoek steun om de volgende stap te plannen." ], "do": { "1m": "Rook je niet, oefen dan 'Nee, dank je, ik vape niet' voor de volgende keer dat je er een krijgt aangeboden. Je hoeft geen reden te geven.", "5m": "Lees het advies voor jouw situatie: nooit gerookt, nu roker, of vapen na het stoppen met sigaretten.", "15m": "Vape je al en wil je stoppen, vraag dan hulp bij stoppen; leg uit of vapen je helpt om van de sigaretten af te blijven en noem een zwangerschap als dat speelt.", "plan": { "title": "Bescherm jezelf tegen nicotineverslaving", "steps": [ "Fase 1: Gebruik je geen nicotine, houd dan je weigering klaar voor als je iets krijgt aangeboden.", "Fase 2: Rook of vape je al, bespreek dan een passend plan met een stopcoach.", "Fase 3: Bekijk dat plan met steun opnieuw, met van de sigaretten afblijven als prioriteit." ] } }, "guides": [ { "title": "Vaping to quit smoking", "publisher": "NHS Better Health", "url": "https://www.nhs.uk/better-health/quit-smoking/ready-to-quit-smoking/vaping-to-quit-smoking/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil stoppen met vapen, wat kan ik doen met welke hulp?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/stoppen-met-vapen/ik-wil-stoppen-met-vapen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland worden e-sigaretten niet aangeraden als manier om te stoppen met roken. Jongeren onder de 18 mogen ze niet kopen of gebruiken, en liquids mogen hoogstens 20 mg nicotine per ml bevatten.", "source": { "title": "E-Zigaretten", "publisher": "Bundesministerium für Gesundheit, gesund.bund.de", "url": "https://gesund.bund.de/e-zigaretten", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "ES": { "note": "In Spanje zegt het Plan Nacional sobre Drogas dat er kankerverwekkende stoffen zijn gevonden in de vloeistof en damp van e-sigaretten, dat nicotine verslavend is en dat e-sigaretten niet worden aangeraden om te stoppen met roken.", "source": { "title": "Cigarrillos electrónicos: evidencia científica", "publisher": "Plan Nacional sobre Drogas, Ministerio de Sanidad", "url": "https://pnsd.sanidad.gob.es/ciudadanos/informacion/cigarrilloelectronico/menuCigarrilloElectronico/evidencia.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "smoker": [ "never" ] }, "delta": 8, "reason": "Heb je nooit gerookt, dan levert vapen geen voordeel op om te stoppen met roken." }, { "when": { "age_max": 24 }, "delta": 10, "reason": "Nicotine kan de ontwikkeling van de hersenen schaden, die doorgaat tot ongeveer 25 jaar." }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 12, "reason": "De CDC raadt zwangeren af om e-sigaretten te gebruiken." }, { "when": { "smoker": [ "current" ] }, "delta": -25, "reason": "Rook je, dan is overstappen op een gereguleerde nicotinevape volgens de NHS een van de effectiefste manieren om te stoppen." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "maintain-home-alarms", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/maintain-home-alarms/", "rank": 73, "title": "Test je rook- en koolmonoxidemelders", "summary": "Werkende melders waarschuwen je vroeg voor brand of voor een onzichtbaar, mogelijk dodelijk gas.", "why": "Rookmelders geven mensen tijd om aan een brand te ontsnappen. Koolmonoxide kun je niet zien of ruiken, en volgens de CDC overlijden in de VS elk jaar meer dan 400 mensen en komen er meer dan 100.000 op de spoedeisende hulp door onbedoelde vergiftiging die niet met brand te maken heeft. De US Fire Administration adviseert rookmelders elke maand te testen en elke 10 jaar te vervangen.", "how": [ "Hang rookmelders in slaapkamers, buiten de slaapruimtes en op elke verdieping.", "Test rookmelders elke maand en volg de instructies van de fabrikant voor batterijen en vervanging.", "Hang bij elke slaapruimte een koolmonoxidemelder op batterijen of met een reservebatterij.", "Spreek af hoe iedereen naar buiten komt en zie een melder die afgaat als reden om naar buiten te gaan en hulp in te schakelen.", "Gebruik een aggregaat alleen buiten, op meer dan 20 voet (6 meter) van ramen, deuren en ventilatieopeningen." ], "category": "Veilig thuis", "domain": "prevention-environment", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Consensusrichtlijnen van de US Fire Administration en de CDC voor het voorkomen van brand en koolmonoxidevergiftiging" }, "impact": { "score": 48, "headline_stat": "In de VS jaarlijks meer dan 400 doden en 100.000 bezoeken aan de spoedeisende hulp door koolmonoxidevergiftiging", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Smoke Alarms", "publisher": "US Fire Administration", "year": 2026, "url": "https://www.usfa.fema.gov/prevention/home-fires/prepare-for-fire/smoke-alarms/", "tier": 1 }, { "title": "Carbon Monoxide Poisoning Basics", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/carbon-monoxide/about/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Bij mogelijke blootstelling aan koolmonoxide heb je frisse lucht en snel hulp nodig. Een melder vervangt geen goede installatie en goed onderhoud van toestellen die brandstof verbranden.", "practice": { "examples": [ "Test je rookmelders elke maand volgens de instructies van de fabrikant en regel hulp als ze moeilijk bereikbaar zijn.", "Check of je bij de slaapruimtes een koolmonoxidemelder hebt, en niet alleen een rookmelder." ], "pitfalls": [ "Een nieuwe batterij maakt een oude rookmelder niet nieuw, dus kijk naar de productiedatum en vervang hem na 10 jaar.", "Een melder vervangt geen onderhoud aan toestellen, dus laat apparaten die brandstof verbranden onderhouden door een erkende monteur." ], "do": { "1m": "Bedenk waar je dichtstbijzijnde rook- en koolmonoxidemelders hangen; weet je het niet, maak dat dan je eerste veiligheidscheck in huis.", "5m": "Lees hoe je één melder test; test alleen als je hem veilig bereikt zonder te klimmen, en regel anders hulp.", "15m": "Bekijk vanaf de vloer waar de melders hangen, zoek gegevens over leeftijd of installatie op en noteer melders die ontbreken, verlopen zijn of lastig bereikbaar zijn, zodat je hulp kunt vragen.", "30m": "Bespreek met je huisgenoten waar melders hangen en hoe jullie vluchten; verdeel veilig testen, vervangen en de hulp die nodig is voor iemand die een gewone melder niet hoort.", "plan": { "title": "Houd je melders werkend", "steps": [ "Check of er rookmelders hangen in slaapkamers, buiten de slaapruimtes en op elke verdieping, plus koolmonoxidemelders bij de slaapruimtes.", "Regel veilige installatie of vervanging; laat werk aan vast aangesloten melders over aan een erkende elektricien.", "Test rookmelders elke maand en volg de instructies van de fabrikant voor batterijen en koolmonoxidemelders.", "Spreek af hoe iedereen naar buiten gaat; gaat een melder af, ga dan naar buiten en schakel hulp in." ] } }, "guides": [ { "title": "Smoke Alarms", "publisher": "US Fire Administration", "url": "https://www.usfa.fema.gov/prevention/home-fires/prepare-for-fire/smoke-alarms/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Carbon Monoxide Poisoning Basics", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/carbon-monoxide/about/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-financial-stress", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-financial-stress/", "rank": 74, "title": "Zoek steun bij geldzorgen", "summary": "Schulden en depressie gaan vaak samen, en vroeg gratis advies maakt het geldprobleem beter te overzien.", "why": "Geldproblemen en psychische problemen versterken elkaar. Een meta-analyse van 65 onderzoeken vond dat mensen met persoonlijke schulden zonder onderpand ongeveer 2,8 keer zoveel kans op depressie hadden, en meer kans op probleemdrinken en zelfdoding, al kunnen de onderzoeken niet aantonen wat er eerst was. De NHS adviseert zo snel mogelijk gratis geld- of schuldadvies te zoeken en daarnaast emotionele steun te houden. Financiële nood is een situatie, geen persoonlijk falen.", "how": [ "Zet rekeningen, inkomsten en schulden op één plek, met hulp van iemand die je vertrouwt als dat makkelijker is.", "Neem contact op met een gratis, betrouwbare dienst voor schuld- of uitkeringsadvies in je land.", "Vraag gericht naar noodhulp voor basisbehoeften en of zij namens jou contact kunnen opnemen met schuldeisers.", "Vertel het iemand die je vertrouwt als zorgen of schaamte je tegenhouden om iets te doen." ], "category": "Stress", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse van samengevoegde odds ratio's uit 65 onderzoeken; alleen verbanden, oorzaak en gevolg niet vastgesteld" }, "impact": { "score": 48, "headline_stat": "Mensen met schulden zonder onderpand hadden ongeveer 2,8 keer zoveel kans op depressie", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "The relationship between personal unsecured debt and mental and physical health: a systematic review and meta-analysis", "publisher": "Clinical Psychology Review, via PubMed", "year": 2013, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24121465/", "tier": 2 }, { "title": "Money worries and mental health", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/money-worries-mental-health/", "tier": 1 }, { "title": "Coping with financial worries", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/advice-for-life-situations-and-events/how-to-cope-with-financial-worries/", "tier": 1 } ], "caution": "Zoek psychische hulp als zorgen of somberheid aanhouden of je dagelijks leven belemmeren. Acute nood of gedachten aan zelfdoding vragen om directe crisishulp.", "practice": { "examples": [ "Vraag een gratis schuldhulpverlener om hulp bij onbetaalde rekeningen en of je steun kunt krijgen voor eten of wonen.", "Vraag iemand die je vertrouwt erbij te zitten terwijl je brieven verzamelt voor een adviesgesprek." ], "pitfalls": [ "Wachten tot al je papieren op orde zijn kan hulp vertragen: neem contact op met een adviseur met wat je nu al weet.", "Een strakker budget lost niet elk inkomenstekort op: vraag naar uitkeringen, noodhulp en mogelijkheden voor je schulden." ], "do": { "1m": "Benoem je dringendste geldzorg en één vraag voor een adviseur, zoals \"Welke hulp is er als ik geen eten kan betalen?\"", "5m": "Zoek een gratis, betrouwbare dienst voor geld- of schuldadvies in je land en kijk hoe je contact opneemt.", "15m": "Verzamel gegevens over je inkomen, vaste lasten en brieven over schulden op één plek; noteer naderende deadlines voor de adviseur.", "30m": "Begin een adviesgesprek of maak een eenvoudig lijstje van inkomsten en rekeningen; vraag naar hulp bij dringende basisbehoeften en wat je daarna moet doen.", "plan": { "title": "Zoek hulp bij de volgende beslissing", "steps": [ "Bepaal wat dringend is en neem contact op met gratis advies; wacht niet op een volledig budget.", "Bekijk samen met de adviseur je inkomen, rekeningen, schulden en steun waar je misschien recht op hebt.", "Spreek de volgende contacten of formulieren af, bewaar kopieën en plan zo nodig een nieuw contactmoment." ] } }, "guides": [ { "title": "Money worries and mental health", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/money-worries-mental-health/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb problemen en daardoor veel stress. Wat kan ik doen?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/problemen-hebben/ik-heb-problemen-en-daardoor-veel-stress-wat-kan-ik-doen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "dark-bedroom", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/dark-bedroom/", "rank": 75, "title": "Houd je slaapkamer 's nachts donker", "summary": "Licht dat je bereikt terwijl je slaapt, hangt samen met een slechtere stofwisselingsgezondheid.", "why": "Licht kan door gesloten oogleden heen je biologische klok bereiken terwijl je slaapt. In een UK Biobank-onderzoek met lichtsensoren om de pols hadden mensen met de lichtste nachten 53% meer risico om diabetes type 2 te krijgen dan mensen met de donkerste nachten, en een bijbehorende analyse koppelde lichtere nachten aan een hogere sterfte. Een klein laboratoriumonderzoek vond dat één nacht gewoon kamerlicht tijdens de slaap de hartslag verhoogde en de insulineresistentie de volgende ochtend, wat wijst op een aannemelijk mechanisme, al blijven de grote onderzoeken observationeel.", "how": [ "Zet de televisie en de plafondlamp uit voordat je gaat slapen, in plaats van ze aan te laten.", "Gebruik verduisterende gordijnen of een slaapmasker als er straatlicht op je bed valt.", "Houd een nachtlampje zwak, zoals de NIH adviseert, in plaats van het weg te halen als je het nodig hebt.", "Leg telefoons die opladen en felle standby-lampjes uit je directe zicht." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Twee UK Biobank-cohorten met lichtsensoren (tot 88.905 volwassenen) en een laboratoriumtrial met 20 personen, plus slaapadvies van de NIH" }, "impact": { "score": 47, "headline_stat": "Lichtste nachten: 53% meer risico op diabetes type 2 dan de donkerste nachten", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 53, "unit": "%", "outcome": "risico op diabetes type 2, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "lichtste tegenover donkerste nachten in een UK Biobank-cohort", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Sleep Deprivation and Deficiency: Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2022, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "tier": 1 }, { "title": "Personal light exposure patterns and incidence of type 2 diabetes", "publisher": "The Lancet Regional Health Europe", "year": 2024, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11281921/", "tier": 2 }, { "title": "Brighter nights and darker days predict higher mortality risk", "publisher": "PNAS", "year": 2024, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11513964/", "tier": 2 }, { "title": "Light exposure during sleep impairs cardiometabolic function", "publisher": "PNAS", "year": 2022, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8944904/", "tier": 2 } ], "caution": "Heb je 's nachts licht nodig voor je veiligheid, houd het dan en kies het zwakste licht dat voor jou werkt.", "practice": { "examples": [ "Zet de televisie uit voordat je gaat slapen, in plaats van hem in de slaapkamer aan te laten staan.", "Gebruik gordijnen of een oogmasker als er licht van buiten op je bed valt.", "Houd een zwak nachtlampje aan als je dat nodig hebt om veilig te bewegen." ], "pitfalls": [ "De kamer helemaal donker maken terwijl je licht nodig hebt voor je veiligheid, kan gevaarlijk zijn, dus houd het licht dat je nodig hebt.", "Een telefoon die met het scherm omhoog oplaadt, kan de kamer verlichten als er berichten binnenkomen, dus leg hem op zijn scherm of uit het zicht." ], "do": { "5m": "Bekijk de kamer vanuit je slaaphouding: zoek licht van buiten, schermen en felle standby-lampjes en pas aan wat je kunt, met behoud van veilig nachtlicht.", "15m": "Leg gordijnen of een oogmasker klaar voor vannacht, zet felle apparaten uit het zicht en check of je met het nachtlampje dat je nodig hebt nog veilig kunt bewegen.", "plan": { "title": "Maak je slaapplek donkerder", "steps": [ "Fase 1: Let op welke lichtbronnen je slaapplek bereiken.", "Fase 2: Zet onnodige schermen en lampen uit; gebruik gordijnen of een oogmasker tegen licht van buiten.", "Fase 3: Check of het comfortabel en 's nachts veilig is, en houd een zwak licht aan waar dat nodig is." ] } }, "guides": [ { "title": "Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "shift_work": true }, "delta": 12, "reason": "De NIH raadt mensen in ploegendienst aan licht tegen te houden als ze overdag slapen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-mindfulness", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-mindfulness/", "rank": 76, "title": "Probeer een begeleide mindfulnessoefening", "summary": "Gestructureerde mindfulnessprogramma's verminderen angst en somberheid bij sommige mensen een beetje.", "why": "Mindfulness traint je aandacht om terug te keren naar wat je nu ervaart, met minder automatisch oordelen. Een review van gerandomiseerde trials met actieve controlegroepen vond dat angst na acht weken 0,38 standaarddeviatie verbeterde, een klein tot matig gemiddeld effect dat na drie tot zes maanden was afgenomen tot 0,22. Onderzocht zijn gestructureerde programma's van acht weken, dus je kunt niet aannemen dat een korte sessie in een app hetzelfde doet. Mindfulness heeft het niet consequent beter gedaan dan bewezen behandelingen.", "how": [ "Begin met een korte begeleide oefening van een betrouwbare gezondheidsdienst.", "Let op een ademhaling, geluid of gevoel, en keer rustig terug als je aandacht afdwaalt.", "Helpt het, overweeg dan een gestructureerde cursus bij een goed opgeleide trainer." ], "category": "Stress", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Meta-analyse van 47 gerandomiseerde trials met 3320 deelnemers, door de reviewers beoordeeld als bewijs van matige sterkte" }, "impact": { "score": 46, "headline_stat": "Angst verbeterde na acht weken met 0,38 standaarddeviatie", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Meditation Programs for Psychological Stress and Wellbeing: A Systematic Review and Meta-analysis", "publisher": "JAMA Internal Medicine, via PMC", "year": 2014, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4142584/", "tier": 2 }, { "title": "Meditation and Mindfulness: Effectiveness and Safety", "publisher": "NIH NCCIH", "year": 2022, "url": "https://www.nccih.nih.gov/health/meditation-and-mindfulness-effectiveness-and-safety", "tier": 1 } ], "caution": "Mindfulness kan soms angst of onrust vergroten. Stop als dat gebeurt, bespreek het met een zorgverlener en ga door met een behandeling die je al hebt.", "practice": { "examples": [ "Let tijdens een gewone pauze op de geluiden om je heen en keer rustig terug als je aandacht afdwaalt.", "Let op hoe het voelt om je handen te wassen, zonder dat je hoofd leeg hoeft te zijn." ], "pitfalls": [ "Afdwalende gedachten als mislukking zien maakt oefenen moeilijker: merk ze op en keer rustig terug naar het geluid of gevoel dat je koos.", "Doorgaan terwijl je onrust toeneemt kan averechts werken: stop, ga iets gewoons doen en bespreek aanhoudende problemen met een zorgverlener." ], "do": { "1m": "Let een minuut lang op de geluiden om je heen of op de ondergrond die je draagt; keer rustig terug als je afdwaalt en stop als je onrust toeneemt.", "5m": "Let op een veilig rustmoment op geluiden of prettige gevoelens zonder ze te willen veranderen; stop als je je slechter voelt.", "15m": "Volg een korte meditatie voor beginners van een gezondheidsdienst en breng je aandacht rustig terug als die afdwaalt; stop als je je slechter voelt.", "plan": { "title": "Probeer het en bepaal dan of het bij je past", "steps": [ "Probeer een korte oefening als je veilig tot rust bent, en weet dat je mag stoppen.", "Helpt het, kies dan een vast moment op de dag voor een paar minuten oefenen.", "Wil je meer steun, vraag dan naar een gestructureerde cursus bij een opgeleide trainer; ga door met een behandeling die je al hebt." ] } }, "guides": [ { "title": "Mindfulness: everyday practice and when it may not help", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/tips-and-support/mindfulness/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil me beter kunnen ontspannen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/stress/ik-wil-me-beter-kunnen-ontspannen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "walk-after-meals", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/walk-after-meals/", "rank": 77, "title": "Maak na het eten een korte wandeling", "summary": "Een wandeling na het eten zorgt voor extra beweging en kan helpen je bloedsuiker onder controle te houden.", "why": "Bewegen na het eten kan helpen de stijging van je bloedglucose te beperken. In een gerandomiseerd cross-overonderzoek bij 41 volwassenen met diabetes type 2 verlaagde 10 minuten wandelen na elke hoofdmaaltijd de glucose na de maaltijd met ongeveer 12%, vergeleken met één wandeling van 30 minuten per dag. Een meta-analyse van 31 kortlopende onderzoeken vond vergelijkbare voordelen bij volwassenen met overgewicht, obesitas of diabetes type 2. Niets hiervan laat zien dat een korte wandeling diabetes of de complicaties ervan voorkomt.", "how": [ "Probeer een rustige wandeling na een maaltijd die in je planning past.", "Neem het voorbeeld van de CDC, tien minuten na het avondeten, als eerste doel.", "Maak de wandeling geleidelijk langer als dat prettig gaat en houd de gewoonte haalbaar." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Gerandomiseerde cross-overtrial bij 41 volwassenen met diabetes type 2, plus een meta-analyse uit 2023 van 31 kortlopende onderzoeken" }, "impact": { "score": 46, "headline_stat": "Volwassenen met diabetes type 2 die 10 minuten wandelden na elke maaltijd: 12% lagere glucose na de maaltijd dan met één dagelijkse wandeling van 30 minuten", "stat_source": 1 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -12, "unit": "%", "outcome": "glucose na de maaltijd bij volwassenen met diabetes type 2", "comparison": "10 minuten na elke hoofdmaaltijd tegenover één dagelijkse wandeling van 30 minuten", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Get Active", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/diabetes/living-with/physical-activity.html", "tier": 1 }, { "title": "Advice to walk after meals is more effective for lowering postprandial glycaemia in type 2 diabetes mellitus than advice that does not specify timing: a randomised crossover study", "publisher": "Diabetologia", "year": 2016, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27747394/", "tier": 2 }, { "title": "Efficacy of Postprandial Exercise in Mitigating Glycemic Responses in Overweight Individuals and Individuals with Obesity and Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta Analysis", "publisher": "Nutrients", "year": 2023, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37892564/", "tier": 2 }, { "title": "Adult BMI Categories", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/bmi/adult-calculator/bmi-categories.html", "tier": 1 } ], "caution": "Gebruik je medicijnen die een te lage bloedsuiker kunnen geven, vraag je diabetesteam dan hoe je veilig kunt bewegen.", "practice": { "examples": [ "Is wandelen geschikt voor je, maak dan een kort ommetje na het avondeten onderdeel van je routine.", "Kies een rustige, bekende route met een vriend of vriendin, in plaats van van elke wandeling na het eten een training te maken." ], "pitfalls": [ "Denken dat een korte wandeling je diabetesbehandeling kan vervangen is onveilig, dus houd je aan je behandelplan en bespreek veranderingen in beweging met je team.", "De glucosedaling uit het onderzoek verwachten van elke korte wandeling overdrijft de uitkomst, dus zie je eerste wandeling als een stap in het opbouwen van een gewoonte." ], "do": { "1m": "Kies na welke maaltijd je een korte, prettige wandeling kunt maken en stel je een bekende route voor.", "5m": "Plan een korte route voor na het eten; gebruik je medicijnen die een te lage bloedsuiker kunnen geven, bereid dan een vraag voor je diabetesteam voor over veilig bewegen.", "15m": "Is wandelen al geschikt voor je, neem dan vijf minuten om je klaar te maken en tien voor een rustige wandeling na het eten; kunnen je medicijnen een te lage bloedsuiker geven, volg dan het beweegadvies van je team.", "plan": { "title": "Koppel een korte wandeling aan één maaltijd", "steps": [ "Fase 1: Kies een maaltijd en een haalbare route; check het beweegadvies met je diabetesteam als een te lage bloedsuiker een risico is.", "Fase 2: Probeer na die maaltijd een korte, prettige wandeling.", "Fase 3: Herhaal het als het uitkomt en bouw op naar tien minuten als dat prettig gaat.", "Fase 4: Houd de routine haalbaar en verander je diabetesbehandeling niet op eigen houtje." ] } }, "guides": [ { "title": "Get Active", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/diabetes/living-with/physical-activity.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Walking for health", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/walking-for-health/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "age_min": 20, "bmi_min": 25 }, "delta": 10, "reason": "In de glucoseonderzoeken zaten volwassenen met overgewicht of obesitas" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "brief-vigorous-activity", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/brief-vigorous-activity/", "rank": 78, "title": "Voeg korte stukjes zwaardere beweging toe", "summary": "Korte inspanningen kunnen nuttige beweging toevoegen als een hele training lastig in te passen is.", "why": "Stevig bergop wandelen of traplopen kan je even veel harder laten ademen. In een cohort van 25.241 volwassenen die niet sportten, hadden mensen die gemiddeld drie korte inspanningen per dag deden van elk een of twee minuten 38% tot 40% minder risico om te overlijden dan mensen die dat niet deden. Dit is een verband uit observationeel onderzoek, geen bewijs dat een paar korte inspanningen de wekelijkse beweegrichtlijn vervangen.", "how": [ "Raak eerst gewend aan regelmatig matig intensief bewegen.", "Voeg, als het bij je conditie past, een kort sneller stuk of een trap toe.", "Doe het rustiger tussen de inspanningen door en bouw geleidelijk op." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Cohort uit 2022 met metingen via een apparaatje bij 25.241 mensen die niet sportten, plus beweegadvies van de CDC" }, "impact": { "score": 45, "headline_stat": "3 korte zware inspanningen per dag: 38% tot 40% lagere sterfte bij mensen die niet sporten", "stat_source": 1 }, "sources": [ { "title": "Adding Physical Activity as an Adult", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/adding-adults/index.html", "tier": 1 }, { "title": "Association of wearable device measured vigorous intermittent lifestyle physical activity with mortality", "publisher": "Nature Medicine", "year": 2022, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36482104/?dopt=Abstract", "tier": 2 } ], "caution": "De CDC raadt aan eerst met een arts te overleggen voordat je met zware inspanning begint als je weinig hebt bewogen, een beperking hebt of overgewicht hebt.", "practice": { "examples": [ "Is zwaardere beweging eenmaal geschikt voor je, dan kan een kort stuk bergop in een bekende wandeling de inspanning verhogen.", "Even een trap op kan zwaardere beweging zijn voor iemand bij wie conditie, gewrichten en evenwicht dat al toelaten." ], "pitfalls": [ "Een trapsprint nadoen terwijl je weinig beweegt kan onveilig zijn, dus bouw eerst matige beweging op en vraag of zware inspanning bij je past.", "De uitkomst van het cohort lezen als bewijs dat korte inspanningen een wekelijkse beweeggewoonte vervangen overdrijft het bewijs, dus blijf ook regelmatig bewegen." ], "do": { "5m": "Lees het advies van de CDC over wie eerst moet overleggen voor zware inspanning; heb je weinig bewogen, heb je een beperking of overgewicht, bereid dan een vraag voor je zorgverlener voor.", "15m": "Bekijk hoeveel je nu beweegt en welke klachten of beperkingen je hebt; kies een matige activiteit om eerst op te bouwen en schrijf vragen op over veilig zwaardere inspanningen toevoegen.", "plan": { "title": "Bereid je voor op zwaardere inspanningen", "steps": [ "Fase 1: Bouw een prettige, regelmatige beweegroutine op in plaats van te beginnen met zware inspanningen.", "Fase 2: Overleg met een zorgverlener voor zware inspanning als je weinig hebt bewogen, een beperking of overgewicht hebt, of een aandoening die bewegen beperkt.", "Fase 3: Vraag hoe je zwaardere inspanningen toevoegt en ervan herstelt binnen een plan dat bij je past.", "Fase 4: Kijk hoe je het verdraagt voordat je de inspanning opvoert; korte inspanningen zijn een optie, geen vereiste voor een nuttige beweeggewoonte." ] } }, "guides": [ { "title": "Adding Physical Activity as an Adult", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/adding-adults/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "activity": [ "low" ] }, "delta": 8, "reason": "Korte stukjes beweging kunnen helpen om naar het wekelijkse beweegdoel toe te werken" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "daily-hydration", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/daily-hydration/", "rank": 79, "title": "Drink verspreid over de dag genoeg", "summary": "Regelmatig drinken helpt uitdroging te voorkomen en houdt je lichaam goed werkend.", "why": "Uitdroging ontstaat als je meer vocht verliest dan je binnenkrijgt. De NHS noemt zes tot acht kopjes of glazen per dag als algemene richtlijn, met een grotere behoefte bij warmte, ziekte, zwangerschap of langdurige inspanning. Water, melk, thee en koffie tellen allemaal mee, dus je hoeft jezelf geen vaste hoeveelheid gewoon water op te leggen.", "how": [ "Houd iets te drinken binnen handbereik en drink regelmatig.", "Gebruik lichtgele urine als ruwe check dat je genoeg drinkt.", "Drink meer als je meer vocht verliest, bijvoorbeeld bij warm weer.", "Kies vaak water en neem suikerhoudende dranken alleen af en toe." ], "category": "Dranken", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "NHS-advies over drinken en NIH MedlinePlus-informatie over uitdroging" }, "impact": { "score": 45, "headline_stat": "6 tot 8 kopjes of glazen vocht per dag", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Water, drinks and hydration", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/water-drinks-nutrition/", "tier": 1 }, { "title": "Dehydration", "publisher": "NIH MedlinePlus", "year": 2023, "url": "https://medlineplus.gov/dehydration.html", "tier": 1 } ], "caution": "Volg een persoonlijk vochtplan als je voor een hart- of nierziekte een vochtbeperking hebt gekregen.", "practice": { "examples": [ "Houd je gewone drankje in de buurt zodat je regelmatig drinkt, binnen een eventuele vochtbeperking.", "Kies bij een maaltijd water in plaats van een suikerhoudend drankje.", "Tel melk, thee en koffie mee als vocht, in plaats van er nog een volledige hoeveelheid water bovenop te zetten." ], "pitfalls": [ "Leg jezelf geen vaste hoeveelheid gewoon water op: andere dranken tellen mee en behoeften verschillen.", "Ga niet over een vochtbeperking voor je hart of nieren heen: houd je aan de hoeveelheid die je is voorgeschreven.", "Vertrouw bij warm weer of ziekte niet alleen op dorst: bekijk wat je nodig hebt en vraag advies als je twijfelt." ], "do": { "1m": "Zet nu een glas water of je gewone drankje binnen handbereik, binnen een eventuele vochtbeperking die je hebt gekregen.", "5m": "Kijk de volgende keer dat je plast naar de kleur: de NHS streeft naar helder lichtgeel; is die van jou donkerder, drink dan iets, tenzij je een vochtbeperking hebt.", "15m": "Bekijk wat je gisteren dronk, inclusief melk, thee en koffie. Zoek lange tussenpozen en kies maaltijden of pauzes als vaste drinkmomenten, binnen een eventueel vochtplan.", "plan": { "title": "Maak regelmatig drinken makkelijker", "steps": [ "Fase 1: Check of je een voorgeschreven vochtbeperking hebt en houd je daaraan.", "Fase 2: Koppel drinken aan maaltijden of pauzes en houd iets te drinken bij de hand.", "Fase 3: Bekijk wat je nodig hebt bij warmte, ziekte of langdurige inspanning; vraag advies als je een vochtbeperking hebt." ] } }, "guides": [ { "title": "Water, drinks and hydration", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/food-guidelines-and-food-labels/water-drinks-nutrition/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vochtbalans", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vocht.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 6, "reason": "Tijdens de zwangerschap kan je vochtbehoefte stijgen." }, { "when": { "activity": [ "high" ] }, "delta": 5, "reason": "Bij langdurige inspanning kun je meer vocht verliezen." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-caregiver-support", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-caregiver-support/", "rank": 80, "title": "Regel steun als je mantelzorger bent", "summary": "Zorgen onder druk kost echt gezondheid, dus de last delen en pauzes plannen is geen luxe.", "why": "Zorgtaken verdringen ongemerkt je eigen gezondheid en sociale contacten. In een prospectief cohort van oudere partners hadden zij die zorg gaven en zich belast voelden 63% meer sterfte in vier jaar dan mensen die geen zorg gaven. NICE raadt emotionele steun op maat, praktische training en regelmatige gesprekken over pauzes nemen aan. Wat helpt hangt af van je situatie, en een specifiek percentage minder belasting bij mantelzorgers is niet vastgesteld.", "how": [ "Vertel je zorg- of welzijnsteam dat je onbetaald zorgt voor iemand.", "Vraag om een gesprek over wat je zelf aan steun nodig hebt en welke praktische hulp er is.", "Regel betrouwbare vervanging voor een pauze en spreek een reserveplan af voor als die wegvalt.", "Overweeg een groep voor mantelzorgers of gesprekken met een hulpverlener als je je eenzaam of overweldigd voelt." ], "category": "Mantelzorg", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Prospectief cohort van 819 oudere partners over 4 jaar, plus de consensusaanbevelingen van NICE NG150" }, "impact": { "score": 45, "headline_stat": "Oudere mantelzorgers die zich belast voelden, hadden 63% meer sterfte in vier jaar", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 63, "unit": "%", "outcome": "sterfte in vier jaar, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "Oudere partners die zorg gaven en zich belast voelden tegenover mensen die geen zorg gaven", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Caregiving as a risk factor for mortality: the Caregiver Health Effects Study", "publisher": "JAMA, via PubMed", "year": 1999, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10605972/", "tier": 2 }, { "title": "Supporting adult carers, NG150", "publisher": "NICE", "year": 2020, "url": "https://www.nice.org.uk/guidance/ng150/chapter/Recommendations", "tier": 1 }, { "title": "Carers' breaks and respite care", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/social-care-and-support/support-and-benefits-for-carers/carer-breaks-and-respite-care/", "tier": 1 } ], "caution": "Heeft het zorgen invloed op je eigen mentale of lichamelijke gezondheid, ga dan naar je eigen zorgverlener, naast het team dat de persoon voor wie je zorgt begeleidt.", "practice": { "examples": [ "Vertel je eigen zorgverlener dat je onbetaald voor iemand zorgt en je eigen afspraken mist.", "Vraag een betrouwbaar iemand of een respijtvoorziening om een korte pauze over te nemen, met vooraf afgesproken wat er aan zorg nodig is." ], "pitfalls": [ "Weggaan voordat de vervanging vaststaat kan de persoon voor wie je zorgt in gevaar brengen: spreek eerst een overdracht en een reserveplan af.", "Denken dat je het alleen moet doen kan je eigen behoeften verbergen: vraag om een gesprek over je eigen steun, niet alleen over die van de ander." ], "do": { "1m": "Noem één zorgtaak waar je hulp bij nodig hebt en één gevolg voor je eigen gezondheid, zodat je die kunt vertellen aan je zorg- of welzijnsteam.", "5m": "Neem contact op met de mantelzorgondersteuning of welzijnsdienst bij jou in de buurt en vraag om een gesprek over je behoeften en de mogelijkheden voor een pauze.", "15m": "Maak een lijst van de zorgtaken die een vervanger moet overnemen, wie zou kunnen helpen en wat er moet gebeuren als die niet kan komen.", "30m": "Bereid een overdracht voor met iemand die wil helpen of een dienst: bespreek de zorg die nodig is, contactgegevens en een reserveplan voordat je een pauze vastlegt.", "plan": { "title": "Regel een pauze met betrouwbare vervanging", "steps": [ "Vertel je zorg- of welzijnsteam dat je onbetaald mantelzorger bent en vraag naar steun en kosten.", "Spreek met de persoon voor wie je zorgt en met de helpers passende vervanging, een overdracht en een reserveplan af.", "Probeer een haalbare pauze zodra de vervanging vaststaat en kijk daarna wat er voor de volgende keer anders moet." ] } }, "guides": [ { "title": "Carers' breaks and respite care, England services", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/social-care-and-support/support-and-benefits-for-carers/carer-breaks-and-respite-care/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik zorg voor iemand en dat wordt te zwaar", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zorgen-voor-iemand-mantelzorg/ik-zorg-voor-iemand-en-dat-wordt-te-zwaar", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 10, "reason": "De uitkomst over sterfte komt uit onderzoek bij partners die zorg gaven, van 66 tot 96 jaar" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "pelvic-floor-training", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/pelvic-floor-training/", "rank": 81, "title": "Train je bekkenbodem bij urineverlies", "summary": "Bekkenbodemtraining kan urineverlies verminderen, vooral bij hoesten of inspanning.", "why": "Deze spieren helpen de blaas te ondersteunen en urineverlies tegen te houden. In kleine trials bij vrouwen met stressincontinentie meldde 56% na training genezing, tegenover 6% zonder actieve behandeling. Die uitkomst gaat over urineverlies dat er al is en moet je niet lezen als een preventief effect voor iedereen.", "how": [ "Verlies je urine bij hoesten of bewegen, vraag dan hoe je de juiste spieren vindt en traint.", "Oefen gecontroleerd aanspannen, gevolgd door helemaal ontspannen, terwijl je gewoon doorademt.", "Maak regelmatig oefenen onderdeel van je routine en bespreek klachten die blijven met een zorgverlener." ], "category": "Kracht", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Cochrane-review uit 2018, schatting van genezing uit vier trials met 165 vrouwen, plus de Canadese richtlijn voor na de bevalling uit 2025" }, "impact": { "score": 44, "headline_stat": "Trials bij stressincontinentie: 56% meldde genezing met training, tegenover 6% in de controlegroepen", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "share_of_people", "value": 56, "unit": "%", "outcome": "gemelde genezing van stressincontinentie in trials", "comparison": "vrouwen die bekkenbodemtraining deden tegenover 6% in de controlegroepen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Pelvic floor muscle training for urinary incontinence in women", "publisher": "Cochrane", "year": 2018, "url": "https://www.cochrane.org/evidence/CD005654_pelvic-floor-muscle-training-urinary-incontinence-women", "tier": 1 }, { "title": "Exercise in pregnancy", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/exercise/", "tier": 1 }, { "title": "2025 Canadian guideline for physical activity, sedentary behaviour and sleep throughout the first year post partum", "publisher": "Canadian Society for Exercise Physiology; British Journal of Sports Medicine", "year": 2025, "url": "https://www.casem-acmse.org/wp-content/uploads/2025/04/515.full_.pdf", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag advies van een bekkenfysiotherapeut of andere specialist in bekkengezondheid bij pijn, moeite met het legen van je blaas of twijfel over je techniek.", "practice": { "examples": [ "Verlies je urine als je hoest of beweegt, vertel een zorgverlener dan wat het uitlokt en vraag om een onderzoek van je bekkenbodem.", "Heb je eenmaal een routine op maat, koppel de geadviseerde oefeningen dan aan een vast dagelijks moment, zoals een maaltijd.", "Ben je zwanger, dan adviseert de NHS bekkenbodemoefeningen te doen, ook zonder urineverlies; vraag je verloskundige je techniek te controleren." ], "pitfalls": [ "Harder aanspannen terwijl je bekkenpijn hebt kan de verkeerde aanpak zijn, dus vraag advies over je bekkengezondheid.", "Je adem inhouden of vergeten te ontspannen ondermijnt de techniek, dus laat zowel het aanspannen als het loslaten controleren." ], "do": { "1m": "Bedenk wanneer je urine verliest, zoals bij hoesten, sporten of plotselinge aandrang, zodat je het kunt beschrijven als je om hulp vraagt.", "5m": "Vraag een onderzoek aan bij een bekkenfysiotherapeut of continentiezorg en beschrijf urineverlies, pijn of moeite met het legen van je blaas; vraag hulp bij het vinden van de juiste spieren.", "15m": "Lees de uitleg van de NHS over bekkenbodemtraining na onderzoek en bereid vragen voor over techniek, helemaal ontspannen en hoe je vooruitgang wordt gevolgd.", "plan": { "title": "Krijg de juiste routine bij urineverlies", "steps": [ "Fase 1: Beschrijf je klachten en vraag om onderzoek, in plaats van aan te nemen dat elk urineverlies dezelfde oefeningen nodig heeft.", "Fase 2: Laat een professional controleren of je de juiste spieren kunt aanspannen en ontspannen.", "Fase 3: Volg de routine die voor jou op maat is gemaakt, met vaste dagelijkse momenten om eraan te denken.", "Fase 4: Bespreek je vooruitgang met die professional en vraag advies bij pijn, problemen met plassen of klachten die blijven." ] } }, "guides": [ { "title": "Urinary incontinence: Non-surgical treatment", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/urinary-incontinence/treatment/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik ga oefeningen doen voor mijn bekkenbodem-spieren (vrouw)", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/plas-niet-goed-kunnen-ophouden-bij-vrouwen/ik-ga-oefeningen-doen-voor-mijn-bekkenbodem-spieren", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": { "sex": "female" }, "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 20, "reason": "De NHS raadt bekkenbodemoefeningen aan tijdens de zwangerschap" }, { "when": { "postpartum": true }, "delta": 25, "reason": "De Canadese richtlijn voor na de bevalling uit 2025 raadt dagelijkse bekkenbodemtraining aan" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "test-home-radon", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/test-home-radon/", "rank": 82, "title": "Test je huis op radon", "summary": "Een test kan een onzichtbaar risico op longkanker aan het licht brengen, dat een vakkundige installateur kan verminderen.", "why": "Radon is een radioactief gas dat vanuit de bodem gebouwen in kan komen. De WHO schat dat het risico op longkanker met ongeveer 16% stijgt voor elke toename van 100 Bq/m3 in de gemiddelde radonconcentratie op lange termijn. Een test laat zien hoeveel je binnenkrijgt; voordeel heb je alleen als je een hoge uitslag verlaagt, en het risico is groter bij mensen die roken.", "how": [ "Vraag de instantie voor stralingsbescherming of volksgezondheid bij jou in de buurt naar goedgekeurde tests voor thuis.", "Gebruik een testkit of een vakkundige tester volgens de lokale instructies; langere metingen geven een beter beeld van de gemiddelde blootstelling.", "Vergelijk de uitslag met het actieniveau in je land; de WHO adviseert een nationaal referentieniveau van niet meer dan 300 Bq/m3, en laat maatregelen nemen door een professional als jouw uitslag te hoog is.", "Test opnieuw na de maatregelen om te controleren of het systeem werkt." ], "category": "Veilig thuis", "domain": "prevention-environment", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "WHO-synthese van onderzoek naar radon in woningen en CDC-richtlijnen voor testen en maatregelen" }, "impact": { "score": 44, "headline_stat": "Ongeveer 16% meer risico op longkanker per 100 Bq/m3 radonblootstelling op lange termijn", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": 16, "unit": "%", "outcome": "risico op longkanker bij hogere radonblootstelling op lange termijn", "comparison": "Per toename van 100 Bq/m3; een verband met blootstelling, geen voordeel van testen", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Radon", "publisher": "WHO", "year": 2023, "url": "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/radon-and-health", "tier": 1 }, { "title": "Testing Your Home for Radon", "publisher": "CDC", "year": 2026, "url": "https://www.cdc.gov/radon/testing/index.html", "tier": 1 } ], "caution": "Actieniveaus verschillen per land en zijn geen grens waaronder het volledig veilig is. Laat een hoge uitslag beoordelen door een radonspecialist die ook de maatregelen plant.", "practice": { "examples": [ "Wil je een kelder als slaapkamer gaan gebruiken, vraag de radoninstantie bij jou in de buurt dan eerst of je die kunt laten testen.", "Laat na professionele maatregelen tegen radon opnieuw testen om de uitslag te controleren." ], "pitfalls": [ "Radon heeft geen geur die je waarschuwt, dus gebruik een test in plaats van zelf de lucht te beoordelen.", "Een snelle test geeft niet elk seizoen even goed weer, dus vraag welke testduur bij jouw situatie past." ], "do": { "5m": "Zoek het advies over radontesten van de instantie voor stralingsbescherming of volksgezondheid bij jou in de buurt en kijk hoe je aan een goedgekeurde kit of vakkundige tester komt.", "15m": "Vergelijk de aanbevolen testmogelijkheden en vraag een geschikte kit of tester aan; check de meetperiode en hoe je de uitslag krijgt.", "plan": { "title": "Test, beoordeel en verlaag de blootstelling", "steps": [ "Vraag de instantie bij jou in de buurt naar goedgekeurde tests, de duur en het nationale actieniveau.", "Plaats de kit precies volgens de instructies en laat hem de hele meetperiode staan.", "Stuur hem op voor analyse en beoordeel de uitslag met de lokale richtlijnen.", "Is de uitslag te hoog, vraag dan vakkundig advies over een bevestigende meting of maatregelen, en test opnieuw na de werkzaamheden." ] } }, "guides": [ { "title": "Testing Your Home for Radon", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/radon/testing/index.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Zelf radon meten in huis", "publisher": "RIVM", "url": "https://www.rivm.nl/nieuws/zelf-radon-meten-in-huis", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "ES": { "note": "In Spanje legt Real Decreto 1029/2022 een referentieniveau vast van 300 Bq/m3 voor de gemiddelde radonconcentratie over een jaar: een waarde die je volgens het advies niet hoort te overschrijden, geen wettelijke grenswaarde. Radonkaarten geven alleen een indicatie en vervangen geen directe meting in je eigen huis.", "source": { "title": "Preguntas frecuentes sobre el radón en viviendas", "publisher": "Consejo de Seguridad Nuclear (CSN)", "url": "https://www.csn.es/preguntas-frecuentes-sobre-el-radon-en-viviendas", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "smoker": [ "current" ] }, "delta": 15, "reason": "Radon en roken samen geven een groter risico op longkanker" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-nature-time", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-nature-time/", "rank": 83, "title": "Neem de tijd voor natuur in de buurt", "summary": "Gestructureerde tijd in groen of bij water verbetert je stemming meetbaar en geeft je aandacht rust.", "why": "Een park, tuin of waterkant geeft je aandacht een rustigere plek om bij te komen. Samengenomen lieten 16 gerandomiseerde trials zien dat gestructureerde activiteiten in de natuur een sombere stemming met 0,64 standaarddeviatie verbeterden en angst verminderden. De meest effectieve programma's duurden 8 tot 12 weken met sessies van 20 tot 90 minuten, en veel ervan combineerden het met bewegen of gezelschap, dus het effect is niet alleen aan de natuur toe te schrijven en niet te beloven na één kort bezoek.", "how": [ "Kies een plek in het groen of bij water die je makkelijk bereikt en ga er vaker naartoe.", "De meest effectieve programma's gebruikten sessies van 20 tot 90 minuten; bouw daarnaartoe op als dat bij je past, en tel kortere bezoeken als een echt begin.", "Let bewust op planten, water, geluiden en texturen, zittend als je dat liever hebt.", "Probeer een buurttuin of een begeleide natuurgroep als je er een vaste gewoonte van wilt maken." ], "category": "Welzijn", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Systematische review van 50 onderzoeken, waaronder 16 gerandomiseerde trials; de interventies verschilden en het risico op vertekening was laag tot matig" }, "impact": { "score": 43, "headline_stat": "Gestructureerde natuurprogramma's verbeterden een sombere stemming met 0,64 standaarddeviatie", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Nature based outdoor activities for mental and physical health: Systematic review and meta analysis", "publisher": "SSM Population Health, via PMC", "year": 2021, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8498096/", "tier": 2 }, { "title": "Green and blue spaces and mental health: new evidence and perspectives for action", "publisher": "WHO Regional Office for Europe", "year": 2021, "url": "https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289055666", "tier": 1 } ], "caution": "Tijd in de natuur steunt je welzijn, maar vervangt geen zorg bij aanhoudende depressie of angst.", "practice": { "examples": [ "Let vijf minuten op de bomen langs een toegankelijke route in de buurt, of ga in een tuin zitten als lopen moeilijk is.", "Spreek een rustig parkbezoek af met een vriend of vriendin, met een route en zitplekken die bij je passen." ], "pitfalls": [ "Wachten op een lange tocht naar het platteland kan betekenen dat je nooit begint: ga kort naar een groene plek in de buurt.", "Een korte natuurpauze is geen behandeling voor depressie: zoek hulp als klachten aanhouden of je dagelijks leven beïnvloeden." ], "do": { "5m": "Is natuur in de buurt veilig bereikbaar, let dan vijf minuten op planten, geluiden of texturen, zittend als je dat liever hebt; zoek anders een toegankelijke route uit.", "15m": "Ga rustig naar een groene plek in de buurt en reken de reistijd mee; sta stil om je omgeving op te merken in plaats van afstand te willen maken.", "30m": "Neem een half uur voor een prettig bezoek aan een park of tuin, met reistijd en zitpauzes; pas het aan je energie en het weer aan.", "plan": { "title": "Vind een natuurbezoek dat je kunt herhalen", "steps": [ "Kies een veilig bereikbare groene plek en probeer een kort bezoek dat in je dag past.", "Ga terug als het uitkomt, alleen of met iemand met wie je graag bent; maak het bezoek alleen langer als dat bij je past.", "Wil je een vaste groep, vraag dan naar een tuin of natuuractiviteit bij jou in de buurt en check de toegankelijkheid voordat je meedoet." ] } }, "guides": [ { "title": "Be active for your mental health: start small and get outdoors", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/mental-wellbeing-tips/be-active-for-your-mental-health/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "reduce-cannabis", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/reduce-cannabis/", "rank": 84, "title": "Gebruik niet vaak cannabis", "summary": "Minder recreatief cannabisgebruik verkleint de kans op afhankelijkheid en schade aan je longen.", "why": "Vaak cannabis gebruiken vergroot het risico dat je de controle over je gebruik verliest, en het roken ervan kan longweefsel beschadigen. Canadese volksgezondheidsrichtlijnen zeggen dat af en toe gebruiken, één dag per week of minder, beter is dan regelmatig gebruik. Helemaal niet gebruiken geeft het laagste risico, en minder vaak gebruiken is geen garantie dat het veilig is.", "how": [ "Gebruik je geen cannabis, dan is er geen gezondheidsreden om recreatief te beginnen.", "Gebruik je wel, ga dan van dagelijks gebruik naar minder vaak.", "Rook geen cannabis en vermijd producten met veel THC.", "Gebruik geen cannabis tijdens de zwangerschap, en zoek steun als minderen moeilijk is." ], "category": "Middelen", "domain": "food-substances", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Onderbouwde Canadese richtlijnen voor schadebeperking en een CDC-synthese van afhankelijkheid en schade aan de luchtwegen" }, "impact": { "score": 43, "headline_stat": "Af en toe gebruiken, zoals 1 dag per week of minder, geeft minder risico", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Cannabis and your health: 10 ways to reduce risks when using", "publisher": "Public Health Agency of Canada", "year": 2018, "url": "https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/drugs-health-products/cannabis-10-ways-reduce-risks.html", "tier": 1 }, { "title": "Cannabis Health Effects", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/cannabis/health-effects/", "tier": 1 }, { "title": "What you need to know if you choose to consume cannabis", "publisher": "Health Canada", "year": 2022, "url": "https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-medication/cannabis/resources/what-you-need-to-know-if-you-choose-to-consume-cannabis.html", "tier": 1 } ], "caution": "Bespreek voorgeschreven cannabis met degene die het voorschreef voordat je de behandeling verandert; zoek professionele hulp bij afhankelijkheid of ontwenningsverschijnselen.", "practice": { "examples": [ "Gebruik je recreatief, plan dan sociale momenten die niet om cannabis draaien.", "Is je gebruik moeilijk onder controle te houden, vraag dan steun aan een zorgverlener.", "Regel na cannabisgebruik vervoer met een nuchtere bestuurder in plaats van zelf te rijden." ], "pitfalls": [ "Zie een weekgrens niet als veilig: niet recreatief gebruiken heeft het laagste risico.", "Tel geen uren af om te bepalen of je weer kunt rijden: volgens Health Canada kunnen de effecten tot 12 uur na eetbare producten aanhouden, sommige tot 24. Heb je gebruikt, laat je dan rijden.", "Verander voorgeschreven cannabis niet op eigen houtje: bespreek de behandeling met degene die het voorschreef." ], "do": { "1m": "Tel de dagen waarop je de afgelopen week recreatief cannabis gebruikte. Let op of het dagelijks is geworden of moeilijk te beheersen.", "5m": "Noteer je recente gebruik en of minderen lastig gaat; neem contact op met je zorgverlener over ontwenning, of over voorgeschreven cannabis voordat je die verandert.", "15m": "Kies een vast moment van recreatief gebruik en plan er een andere activiteit voor in de plaats; vraag steun als minderen moeilijk is en rijd niet onder invloed.", "plan": { "title": "Stap af van frequent recreatief gebruik", "steps": [ "Fase 1: Houd je gebruikspatroon bij; zoek hulp bij ontwenning en bespreek voorgeschreven cannabis met degene die het voorschreef.", "Fase 2: Vervang één vast gebruiksmoment door een andere activiteit en regel steeds nuchter vervoer als dat nodig is.", "Fase 3: Bekijk je gebruik elke week en blijf met steun minderen; af en toe gebruiken is niet zonder risico." ] } }, "guides": [ { "title": "Cannabis and your health: 10 ways to reduce risks when using", "publisher": "Public Health Agency of Canada", "url": "https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/drugs-health-products/cannabis-10-ways-reduce-risks.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "What you need to know if you choose to consume cannabis", "publisher": "Health Canada", "url": "https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-medication/cannabis/resources/what-you-need-to-know-if-you-choose-to-consume-cannabis.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik gebruik vaak wiet of hasj", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/drugs/ik-gebruik-vaak-wiet-of-hasj", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 25, "reason": "Canadese richtlijnen raden aan geen cannabis te gebruiken tijdens de zwangerschap." }, { "when": { "age_max": 24 }, "delta": 10, "reason": "Canadese richtlijnen raden aan het eerste gebruik uit te stellen, en het risico op een stoornis is hoger bij wie jong begint." }, { "when": { "drives": true }, "delta": 10, "reason": "Cannabis beïnvloedt je rijvaardigheid en de effecten kunnen tot 12 uur na eetbare producten aanhouden. Canadese richtlijn: rijd nooit onder invloed." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "reliable-vitamin-b12", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/reliable-vitamin-b12/", "rank": 85, "title": "Zorg voor een betrouwbare bron van B12", "summary": "B12 voorkomt een tekort dat zenuwen kan beschadigen en bloedarmoede kan geven, vooral als je weinig binnenkrijgt of slecht opneemt.", "why": "B12 ondersteunt gezonde bloed- en zenuwcellen. Volwassenen hebben meestal dagelijks 2,4 microgram nodig, maar veganisten hebben verrijkte voeding of supplementen nodig, omdat onverrijkte plantaardige voeding geen betrouwbare bron is. De NIH raadt volwassenen boven de 50 ook aan het meeste B12 uit verrijkte voeding of supplementen te halen, omdat de opname uit natuurlijke voedingsbronnen kan afnemen.", "how": [ "Ben je veganist, gebruik dan voeding waar uitdrukkelijk B12 aan is toegevoegd, of een betrouwbaar supplement.", "Kijk op het etiket van plantaardige dranken, ontbijtgranen en edelgistvlokken, in plaats van aan te nemen dat er B12 in zit.", "Ben je ouder dan 50, bekijk dan je bronnen uit verrijkte voeding of supplementen.", "Vraag een apotheker of zorgverlener naar een geschikt supplementschema als je uit voeding te weinig binnenkrijgt." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Voedingsnormen van de NIH en nationale richtlijnen voor veganisten en volwassenen boven de 50" }, "impact": { "score": 43, "headline_stat": "Volwassenen hebben dagelijks 2,4 microgram B12 nodig", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2.4, "unit": "microgram/dag", "outcome": "dagelijkse B12-behoefte voor volwassenen die niet zwanger zijn en geen borstvoeding geven", "comparison": "Referentie-inname van de NIH, geen behandeldosis bij een tekort", "stat_source": 0, "bound": "about" }, "sources": [ { "title": "Vitamin B12: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "year": 2023, "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-Consumer/", "tier": 1 }, { "title": "The vegan diet", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/the-vegan-diet/", "tier": 1 } ], "caution": "De voedingsbehoefte is geen behandeldosis. Gevoelloosheid, evenwichtsproblemen, bloedarmoede of een slechte opname moeten door een zorgverlener worden beoordeeld.", "practice": { "examples": [ "Check of er op je edelgistvlokken echt toegevoegd B12 staat voordat je erop vertrouwt.", "Ben je veganist, kies dan ontbijtgranen of een plantaardige drank die uitdrukkelijk verrijkt is met B12.", "Ben je ouder dan 50, bekijk dan met een apotheker je bronnen uit verrijkte voeding of supplementen." ], "pitfalls": [ "Ga er niet van uit dat elke plantaardige drank of edelgist B12 levert: lees het etiket.", "Behandel gevoelloosheid of evenwichtsproblemen niet met een gegokte supplementdosis: laat je onderzoeken door een zorgverlener." ], "do": { "1m": "Denk terug aan wat je gisteren at: eet je geen dierlijke producten, kun je dan een voedingsmiddel met toegevoegd B12 of een afgesproken supplementroutine noemen?", "5m": "Kijk op het etiket van je gewone plantaardige drank, ontbijtgranen of edelgist naar B12; noteer de hoeveelheid per portie in plaats van aan te nemen dat het verrijkt is.", "15m": "Zet je gewone B12-bronnen, eventuele supplementen en medicijnen op een rij voor een gesprek met de apotheker, vooral als je veganist bent, ouder dan 50 of je zorgen maakt over de opname.", "plan": { "title": "Zorg voor een betrouwbare B12-routine", "steps": [ "Fase 1: Ga na welke verrijkte voeding of welk supplementplan je al hebt en check de etiketten.", "Fase 2: Vraag een apotheker of zorgverlener naar tekorten of een geschikte routine; meld gevoelloosheid of evenwichtsproblemen meteen.", "Fase 3: Check het opnieuw als je andere producten of een ander eetpatroon kiest, en laat een vermoedelijk tekort door een zorgverlener nakijken." ] } }, "guides": [ { "title": "Vitamin B12: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-Consumer/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vitamine B12 (cobalamine)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamine-b12.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland zegt de DGE dat mensen die veganistisch eten blijvend, regelmatig en betrouwbaar een supplement met vitamine B12 moeten nemen en hun B12-status door een arts moeten laten controleren.", "source": { "title": "Ausgewählte Fragen und Antworten zur veganen Ernährung", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/faqs-vegane-ernaehrung/", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland raadt het Voedingscentrum veganisten aan producten met toegevoegd vitamine B12 te gebruiken en daarnaast een supplement met vitamine B12 te nemen.", "source": { "title": "Vitamine B12 (cobalamine)", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamine-b12.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 51 }, "delta": 18, "reason": "Na je 50e wordt B12 uit verrijkte voeding of supplementen betrouwbaarder opgenomen." }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 10, "reason": "De NIH stelt tijdens de zwangerschap een hogere B12-behoefte vast: 2,6 microgram per dag." }, { "when": { "postpartum": true }, "delta": 5, "reason": "Geef je borstvoeding, dan stelt de NIH een hogere B12-behoefte vast: 2,8 microgram per dag." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "track-your-movement", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/track-your-movement/", "rank": 86, "title": "Houd je beweging bij en stel een klein doel", "summary": "Eenvoudige terugkoppeling kan helpen een voornemen om te bewegen om te zetten in een gewoonte die je volhoudt.", "why": "Een activiteitenmeter kan laten zien of een beweegplan in je dagelijks leven ook echt gebeurt. Een review van trials vond dat programma's met terugkoppeling van een meter de activiteit verhoogden met ongeveer 1.235 stappen per dag. De schatting had een lage zekerheid en mogelijk publicatiebias, en alleen een apparaat kopen is niet hetzelfde als een programma volgen.", "how": [ "Gebruik je telefoon of een eenvoudige stappenteller als je die al hebt.", "Kies een haalbaar beweegdoel op basis van waar je nu staat.", "Bekijk je gegevens regelmatig en pas het doel aan naarmate je routine groeit." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse uit 2022 van 121 trials; lage zekerheid voor de totale activiteit, redelijke zekerheid voor de intensiteit" }, "impact": { "score": 43, "headline_stat": "Programma's met terugkoppeling van een meter: ongeveer 1.235 extra stappen per dag", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Effectiveness of physical activity monitors in adults: systematic review and meta analysis", "publisher": "BMJ", "year": 2022, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35082116", "tier": 2 }, { "title": "Steps for Losing Weight", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/losing-weight/index.html", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Gebruik de stappenteller op je telefoon om vergelijkbare dagen te vergelijken, zonder een nieuw apparaat te kopen.", "Noteer de minuten van een aangepaste activiteit als stappen niet weergeven hoe jij beweegt." ], "pitfalls": [ "Een tracker kopen levert op zichzelf geen routine op, dus koppel de terugkoppeling aan een haalbaar doel.", "Na een gemiste dag kom je in de verleiding te stoppen met bijhouden, dus begin opnieuw en pas het doel aan je omstandigheden aan." ], "do": { "1m": "Bedenk wanneer je voor het laatst bewoog, wat je deed en ongeveer hoe lang, als eerste regel in een eenvoudig beweeglogboek.", "5m": "Maak een eenvoudig beweeglogboek met activiteit, datum en minuten, op papier of op een apparaat dat je al hebt; voeg de beweging van vandaag toe.", "15m": "Bekijk een paar dagen beweging en kies één concreet doel op basis van waar je nu staat, zoals op drie dagen een korte wandeling als dat bij je past.", "30m": "Bekijk je beweging en verplichtingen van een week, kies haalbare momenten voor volgende week en plan hoe je beweging bijhoudt en het doel evalueert.", "plan": { "title": "Gebruik terugkoppeling om een gewoonte op te bouwen", "steps": [ "Fase 1: Houd een paar dagen je gewone beweging bij, in minuten, bekende routes of met een stappenteller die je al hebt.", "Fase 2: Stel één concreet, haalbaar beweegdoel.", "Fase 3: Blijf bijhouden en vergelijk je plan met wat er echt gebeurde.", "Fase 4: Pas het doel aan als dat nodig is en blijf je gegevens als terugkoppeling gebruiken." ] } }, "guides": [ { "title": "Steps for Getting Started With Physical Activity", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/healthy-weight-growth/physical-activity/getting-started.html", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Get Active", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/diabetes/living-with/physical-activity.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "local": { "PL": { "note": "In Polen heeft de app mojeIKP een stappenteller, en het patiëntenportaal raadt 10.000 stappen per dag aan, te beginnen met 5.000 als je het grootste deel van de dag zit.", "source": { "title": "Ćwicz dla siebie", "publisher": "Pacjent.gov.pl", "url": "https://pacjent.gov.pl/cwicz-dla-siebie", "year": 2024 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "daylight-timing", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/daylight-timing/", "rank": 87, "title": "Zoek daglicht op in je wakkere uren", "summary": "Daglicht helpt je biologische klok af te stemmen op de tijd dat je wakker wilt zijn.", "why": "Licht is een signaal dat je interne klok gelijkzet en je alert houdt. Bij mensen die 's nachts slapen, verschuift ochtendlicht de slaaptijd meestal naar eerder, terwijl fel licht in de avond die juist later maakt. Er is geen algemeen aantal minuten buiten waarvan is aangetoond dat het je langer laat leven.", "how": [ "Slaap je 's nachts, ga dan na het opstaan wat licht buiten opzoeken als dat uitkomt.", "Neem overdag een pauze buiten.", "Pas dit in rond de slaaptijden die je wilt aanhouden, in plaats van een vaste klok te volgen." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "NIOSH-informatie over het dag-nachtritme en NIH-aanbevelingen voor gezond slapen" }, "impact": { "score": 42, "headline_stat": "Ochtendlicht verschuift je biologische klok naar een eerdere slaaptijd", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Effects of Light on Circadian Rhythms", "publisher": "CDC NIOSH", "year": 2020, "url": "https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod2/19.html", "tier": 1 }, { "title": "Sleep Deprivation and Deficiency: Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2022, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "tier": 1 } ], "caution": "Werk je 's nachts of heb je een vastgestelde stoornis in je dag-nachtritme, vraag dan advies over de timing van licht rond je slaap.", "practice": { "examples": [ "Slaap je 's nachts, breng dan een deel van je ochtendpauze buiten door als dat kan.", "Ga tijdens een pauze overdag buiten zitten als wandelen niet bij je past." ], "pitfalls": [ "Een vaste regel voor ochtendlicht volgen terwijl je nachtdiensten draait, kan botsen met je slaap, dus vraag advies over de timing.", "Tot laat in de avond fel licht houden schuift je slaap op, dus haal je licht buiten eerder op de dag." ], "do": { "1m": "Kies een pauze met daglicht in je wakkere uren; werk je 's nachts, plan die dan rond je slaap in plaats van volgens een vaste ochtendregel.", "5m": "Is het overdag en slaap je 's nachts, ga dan vijf minuten naar buiten in het daglicht.", "15m": "Breng een pauze overdag buiten door, zittend of rustig bewegend, als het in je slaapschema past en de omstandigheden geschikt zijn; gewoon tijd buiten is het doel.", "plan": { "title": "Pas daglicht in rond je slaap", "steps": [ "Fase 1: Bepaal op welke tijden je wilt slapen en wakker zijn.", "Fase 2: Slaap je 's nachts, plan dan een moment buiten in de ochtend of in een andere pauze overdag.", "Fase 3: Herhaal een haalbare routine zonder een vast aantal minuten na te jagen.", "Fase 4: Vraag advies over de timing als nachtdiensten of een stoornis in je dag-nachtritme het gewone patroon ongeschikt maken." ] } }, "guides": [ { "title": "Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil beter slapen: slaapadviezen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-arts-engagement", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-arts-engagement/", "rank": 88, "title": "Ga naar dingen die je raken", "summary": "Mensen die regelmatig naar concerten, galeries of theater gaan, leven gemiddeld langer dan mensen die dat nooit doen; een verband, geen bewijs.", "why": "Kunst, muziek en theater geven je aandacht iets om in op te gaan en brengen je meestal onder de mensen. In een onderzoek dat 6710 volwassenen van 50 jaar en ouder 14 jaar volgde, hadden mensen die om de paar maanden of vaker naar een museum, galerie, theater of concert gingen 31% minder risico om tijdens de onderzoeksperiode te overlijden, en zelfs een of twee keer per jaar ging samen met 14% minder risico, na correctie voor inkomen, gezondheid en sociale factoren. Een review van de WHO van meer dan 3000 onderzoeken concludeerde dat kunst een rol speelt bij het voorkomen en behandelen van ziekte. Dit is observationeel onderzoek, dus je kunt geen oorzakelijk verband aannemen.", "how": [ "Zet deze maand één ding in je agenda: een concert, tentoonstelling, optreden, toneelstuk of koor in de buurt.", "Gebruik gratis of goedkope mogelijkheden: gratis museumdagen, activiteiten in de bibliotheek, amateurtheater, kerkconcerten.", "Neem iemand mee, zodat het ook contact is met iemand die je graag mag.", "Vind je het leuk, ga dan om de paar maanden in plaats van één keer per jaar: daar zat het grotere verband, al is van geen enkele frequentie bewezen dat die je leven verlengt." ], "category": "Cultuur", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Prospectief cohort van 6710 volwassenen van 50 jaar en ouder, 14 jaar gevolgd, plus een verkennende WHO-review van meer dan 3000 onderzoeken" }, "impact": { "score": 42, "headline_stat": "Vaak meedoen aan kunst en cultuur ging samen met 31% minder risico om te overlijden", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -31, "unit": "%", "outcome": "sterfte tijdens de onderzoeksperiode, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "Vaak kunst en cultuur bezoeken tegenover nooit, volwassenen van 50 jaar of ouder", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "The art of life and death: 14 year follow-up analyses of associations between arts engagement and mortality in the English Longitudinal Study of Ageing", "publisher": "BMJ, via PMC", "year": 2019, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7190042/", "tier": 2 }, { "title": "What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review", "publisher": "WHO Regional Office for Europe", "year": 2019, "url": "https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289054553", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Zoek in de activiteitenlijst van de bibliotheek een gratis tentoonstelling of een lunchconcert.", "Ga met een vriend of vriendin naar een kleine galerie in de buurt en neem de tijd voor maar een paar werken." ], "pitfalls": [ "Denken dat cultuur duur moet zijn, kan het uitsluiten: kijk naar gratis tentoonstellingen, activiteiten in de bibliotheek en voorstellingen in de buurt.", "Een bezoek zien als recept om langer te leven overdrijft het bewijs: kies kunst waar je van geniet en een tempo dat bij je leven past." ], "do": { "5m": "Kijk op de activiteitenpagina van je bibliotheek of een cultureel centrum in de buurt en bewaar één gratis of betaalbare tentoonstelling of voorstelling.", "15m": "Check de datum, kosten en toegankelijkheid van wat je koos; nodig iemand uit of zet een haalbaar bezoek in je agenda.", "30m": "Is er een tentoonstelling in de buurt of ben je er al, neem dan een half uur om in je eigen tempo een paar werken te bekijken.", "plan": { "title": "Maak één cultureel uitje mogelijk", "steps": [ "Zoek deze week één gratis of betaalbare activiteit die je interesseert.", "Check reistijd, toegankelijkheid en tijden, en regel gezelschap als je dat wilt.", "Bedenk na het bezoek wat je leuk vond en kies een volgende gelegenheid die past bij je budget en energie." ] } }, "guides": [ { "title": "Dealing with loneliness", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/loneliness/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 50 }, "delta": 10, "reason": "Het cohort volgde volwassenen van 50 jaar en ouder" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-perinatal-support", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-perinatal-support/", "rank": 89, "title": "Regel steun voor je mentale gezondheid rond de geboorte", "summary": "Bij mensen met een verhoogd risico voorkomt begeleiding tijdens de zwangerschap of na de bevalling veel perinatale depressie.", "why": "De zwangerschap en de maanden na de bevalling vragen emotioneel veel. In preventietrials vond de USPSTF dat begeleidende gesprekken samengingen met 39% minder kans op perinatale depressie, samengevoegd relatief risico 0,61, waarbij de meeste trials mensen met extra risicofactoren includeerden. De aanbeveling geldt voor zwangeren en mensen die net bevallen zijn, met een verhoogd risico en zonder depressie op dit moment. Zijn er al klachten, dan is beoordeling en behandeling nodig, geen preventie.", "how": [ "Vertel je verloskundige, gynaecoloog of huisarts over eerdere depressie, huidige zorgen en welke steun je hebt.", "Is je risico verhoogd, vraag dan gericht naar preventieve cognitieve gedragstherapie of interpersoonlijke therapie.", "Spreek af wie je belt als je stemming slechter wordt tijdens de zwangerschap of na de bevalling." ], "category": "Mentale gezondheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Graad B-aanbeveling van de USPSTF uit 2019 op basis van samengevoegde preventietrials met begeleiding; in september 2026 werd er aan een update gewerkt" }, "impact": { "score": 40, "headline_stat": "Preventieve begeleiding ging samen met 39% minder perinatale depressie", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -39, "unit": "%", "outcome": "perinatale depressie in preventietrials", "comparison": "Preventieve begeleiding tegenover controle, vooral bij deelnemers met een hoger risico", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Perinatal Depression: Preventive Interventions, final recommendation", "publisher": "USPSTF", "year": 2019, "url": "https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/perinatal-depression-preventive-interventions", "tier": 1 }, { "title": "Perinatal Depression", "publisher": "NIH NIMH", "year": 2023, "url": "https://www.nimh.nih.gov/health/publications/perinatal-depression", "tier": 1 } ], "caution": "Bespreek klachten en eventuele veranderingen in medicatie met je zorgteam. Hallucinaties, ernstige verwarring of gedachten om jezelf of je baby iets aan te doen vragen om directe spoedhulp.", "practice": { "examples": [ "Vertel je verloskundige over eerdere depressie, ook als je je nu goed voelt, en vraag of preventieve begeleiding bij je past.", "Vraag iemand die je vertrouwt om na de bevalling te helpen met een maaltijd of met naar een afspraak voor je mentale gezondheid gaan." ], "pitfalls": [ "Een depressie die er al is, vraagt om beoordeling en behandeling: wacht niet op een preventieprogramma als je al klachten hebt.", "Hallucinaties, ernstige verwarring of gedachten om jezelf of je baby iets aan te doen vragen om directe spoedhulp, niet om de volgende gewone controle." ], "do": { "1m": "Bedenk één zin voor je verloskundige of gynaecoloog over wat je het meest bezighoudt: je stemming, eerdere depressie of de steun die je hebt.", "5m": "Neem contact op met je verloskundige, gynaecoloog of huisarts over je stemming of je risico op depressie, en vraag wie je bereikt als het slechter gaat.", "15m": "Maak aantekeningen over eerdere depressie, huidige zorgen, medicijnen en steun; vraag of preventieve begeleiding of een beoordeling van je klachten bij jouw situatie past.", "plan": { "title": "Zet steun voor je mentale gezondheid rond de bevalling klaar", "steps": [ "Vertel je zorgteam over huidige klachten, eerdere depressie en praktische steun.", "Voel je je nu goed maar is je risico hoger, vraag dan naar preventieve begeleiding; heb je klachten, vraag dan om beoordeling en behandeling.", "Spreek vervolgafspraken en een route voor spoedcontact af, en vraag mensen die je vertrouwt om concrete praktische hulp; bespreek veranderingen in medicatie met je zorgverlener." ] } }, "guides": [ { "title": "Perinatal depression: finding help and supporting a parent", "publisher": "NIH NIMH", "url": "https://www.nimh.nih.gov/health/publications/perinatal-depression", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik heb een depressie na mijn bevalling", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/depressie-na-bevalling/ik-heb-depressie-na-mijn-bevalling", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": [ { "sex": "female", "pregnant": true }, { "sex": "female", "postpartum": true } ], "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 30, "reason": "De zwangerschap is de periode waarin preventieve begeleiding wordt aangeboden" }, { "when": { "postpartum": true }, "delta": 30, "reason": "De USPSTF-aanbeveling geldt ook voor de maanden na de bevalling, naast de zwangerschap" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "evening-light", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/evening-light/", "rank": 90, "title": "Dim het licht en leg schermen weg", "summary": "Minder fel licht in de avond kan je lichaam helpen zich voor te bereiden op slaap.", "why": "Fel licht vlak voor het slapengaan kan de interne klok vertragen die je slaap regelt. De CDC raadt aan elektronische apparaten minstens 30 minuten voor het slapengaan uit te zetten. Dit is praktisch slaapadvies, geen aangetoond percentage minder risico op ziekte.", "how": [ "Zet een herinnering om te stoppen met schermen voor de tijd dat je wilt gaan slapen.", "Gebruik zachtere verlichting naarmate bedtijd dichterbij komt.", "Kies een rustige activiteit, zoals een papieren boek lezen." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Slaapadvies van de CDC en NIOSH-bewijs over de reactie van het dag-nachtritme op avondlicht" }, "impact": { "score": 39, "headline_stat": "Zet elektronische apparaten minstens 30 minuten voor het slapengaan uit", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 30, "unit": "minuten", "outcome": "aanbevolen minimale schermvrije tijd voor het slapengaan", "comparison": "Slaapadvies van de CDC", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "About Sleep", "publisher": "CDC", "year": 2024, "url": "https://www.cdc.gov/sleep/about/", "tier": 1 }, { "title": "Effects of Light on Circadian Rhythms", "publisher": "CDC NIOSH", "year": 2020, "url": "https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod2/19.html", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Ruil het laatste half uur scrollen in voor een papieren boek voor het slapengaan.", "Kies zachtere verlichting in de kamer als je bedtijd dichterbij komt, met genoeg licht om veilig te bewegen." ], "pitfalls": [ "Je telefoon wegleggen maar de televisie aan laten, vergeet een ander fel scherm, dus kom tot rust zonder allebei.", "Het licht zo ver dimmen dat je niet veilig kunt bewegen, is gevaarlijk, dus houd het licht dat je nodig hebt." ], "do": { "1m": "Kies wanneer de schermen vanavond uitgaan, minstens 30 minuten voor het slapengaan, en kies een rustige activiteit in plaats van scrollen.", "5m": "Leg iets klaar voor een schermvrije bedtijd, zoals een papieren boek, en kies zachtere verlichting waarbij je nog veilig kunt bewegen.", "15m": "Begin als bedtijd nadert rustig te lezen en leg elektronische schermen weg; houd de verlichting prettig om te lezen en veilig te bewegen.", "30m": "Besteed het laatste half uur voor je bedtijd aan een rustige activiteit zonder elektronische schermen, bij prettige, zachte verlichting.", "plan": { "title": "Sluit de dag rustiger af", "steps": [ "Fase 1: Kies een haalbaar tijdstip om voor het slapengaan te stoppen met schermen.", "Fase 2: Leg een rustige vervangende activiteit en zachtere verlichting klaar.", "Fase 3: Probeer de routine een aantal avonden en pas hem aan zodat hij bij je leven past." ] } }, "guides": [ { "title": "About Sleep: habits and sleep diary", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/sleep/about/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik wil beter slapen: slaapadviezen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/slecht-slapen/ik-wil-beter-slapen-slaapadviezen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": {}, "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-lifelong-learning", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-lifelong-learning/", "rank": 91, "title": "Blijf iets zinvols leren", "summary": "Leren houdt je hoofd bezig en geeft zelfvertrouwen, al is niet bewezen dat het dementie voorkomt.", "why": "Een vaardigheid leren rekt je aandacht en geheugen op en geeft je het gevoel dat je vooruitgaat. De dementierichtlijnen van de WHO uit 2026 moedigen levenslang leren en geestelijk uitdagend werk voor iedereen aan, en voegden een nieuwe voorwaardelijke aanbeveling toe dat cognitieve stimulatie aangemoedigd kan worden, op basis van bewijs met een zeer lage zekerheid. De geteste programma's gaven maar een kleine cognitieve winst, Hedges g 0,25, en geen verandering in het aantal gevallen van dementie na vijf jaar, hazardratio 1,00. Leer dus omdat het de moeite waard is, niet als verzekering tegen dementie.", "how": [ "Kies iets wat je echt interessant vindt: een taal, een instrument, tekenen, een ambacht.", "Gebruik iets van de bibliotheek, een gratis cursus of een les in de buurt, zodat beginnen niets kost.", "Kom steeds terug bij een uitdaging die haalbaar is, maar niet te makkelijk.", "Doe een deel ervan samen met anderen, zodat leren ook contact oplevert." ], "category": "Hersengezondheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "C", "basis": "Voorwaardelijke aanbevelingen van de WHO uit 2026 met lage tot zeer lage zekerheid; geen effect op het aantal gevallen van dementie na vijf jaar" }, "impact": { "score": 39, "headline_stat": "Cognitieve training gaf een kleine cognitieve winst, Hedges g 0,25", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines, second edition, recommendations", "publisher": "WHO, via NCBI Bookshelf", "year": 2026, "url": "https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK623908/", "tier": 1 }, { "title": "5 steps to mental wellbeing", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/five-steps-to-mental-wellbeing/", "tier": 1 } ], "caution": "Nieuwe geheugenproblemen die invloed hebben op dagelijkse taken moeten door een zorgverlener worden beoordeeld, niet alleen worden aangepakt met meer leeractiviteiten.", "practice": { "examples": [ "Gebruik een gratis cursus van de bibliotheek om een paar zinnen te oefenen in een taal die je wilt spreken.", "Probeer een tekenoefening voor beginners en kom een andere dag terug bij dezelfde vaardigheid." ], "pitfalls": [ "Een cursus kiezen alleen omdat die goed klinkt voor je hersenen, kan er een verplichting van maken: begin met een onderwerp waar je echt plezier in hebt.", "Leren zien als verzekering tegen dementie overdrijft het bewijs: laat nieuwe geheugenproblemen die je dagelijkse taken beïnvloeden onderzoeken." ], "do": { "5m": "Open een gratis bron voor beginners voor een vaardigheid die je leuk vindt en probeer één kleine oefening, zoals een eenvoudig voorwerp tekenen of een zin oefenen.", "15m": "Oefen één haalbaar onderdeel van de vaardigheid en schrijf op wat je hierna wilt proberen.", "30m": "Werk een korte les of leeractiviteit in de buurt door en neem de tijd om de vaardigheid zelf te proberen.", "plan": { "title": "Leer één nuttig ding tegelijk", "steps": [ "Kies een interessante vaardigheid en een gratis bron of les voor beginners.", "Probeer een korte les en kom daarna terug om het deel te oefenen dat je lastig vond.", "Voeg een iets moeilijkere stap toe of leer samen met iemand als je eraan toe bent; kies iets anders als het een verplichting wordt." ] } }, "guides": [ { "title": "5 steps to mental wellbeing: learn new skills", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/five-steps-to-mental-wellbeing/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-social-media", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-social-media/", "rank": 92, "title": "Verander social media die je schaden", "summary": "Minderen vermindert depressieve klachten een beetje, en helemaal stoppen werkt niet aantoonbaar beter dan minderen.", "why": "Social media kunnen echte steun zijn of je langzaam uitputten. Samengenomen lieten 10 gerandomiseerde trials met 1491 volwassenen zien dat beperken of stoppen met social media depressieve klachten met 0,25 standaarddeviatie verminderde, een klein effect, en de deelnemers waren vooral twintigers. Een andere review vond dat een aanpak op basis van therapie bij probleemgebruik hielp in 5 van de 6 onderzoeken, tegenover 1 van de 5 voor tijdslimieten en 3 van de 12 voor volledig stoppen, maar 22 van die 23 onderzoeken werden als zwak beoordeeld, dus dit is een aanwijzing dat de manier waarop je ze gebruikt ertoe doet, geen bewijs. Het bewijs ondersteunt geen algemene tijdslimiet voor volwassenen.", "how": [ "Let op welke accounts en gewoonten je steun geven en van welke je je slechter voelt.", "Demp de feeds die je van streek maken en zet de meldingen uit die je storen bij dingen die je belangrijk vindt.", "Gebruik berichten en bellen bewust om de relaties te onderhouden die je echt helpen.", "Voelt je gebruik alsof je er geen grip meer op hebt, bespreek het dan met een professional in de geestelijke gezondheidszorg in plaats van alleen apps te verwijderen." ], "category": "Digitale gewoonten", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse van 10 gerandomiseerde trials met 1491 volwassenen, vooral jonge deelnemers; ondersteunende review van 23 experimentele onderzoeken, die grotendeels als zwak werden beoordeeld" }, "impact": { "score": 38, "headline_stat": "Minder social media verminderde depressieve klachten met 0,25 standaarddeviatie", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Reducing Social Media Use Decreases Depression Symptoms: A Meta-Analysis of Randomised Controlled Trials", "publisher": "European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, via PMC", "year": 2025, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12651081/", "tier": 2 }, { "title": "The Impact of Social Media Use Interventions on Mental Wellbeing: Systematic Review", "publisher": "Journal of Medical Internet Research, via PMC", "year": 2023, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10457695/", "tier": 2 }, { "title": "Social connection", "publisher": "WHO", "year": 2025, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/social-connection", "tier": 1 } ], "caution": "Snijd online steun die belangrijk voor je is niet af. Aanhoudende onrust of dwangmatig gebruik kan professionele hulp nodig hebben.", "practice": { "examples": [ "Demp een feed waar je steevast van streek van raakt, maar houd een groepsapp die je steunt.", "Zet tijdens een maaltijd niet-noodzakelijke meldingen van social media uit, en houd belangrijke persoonlijke contacten bereikbaar." ], "pitfalls": [ "Al je accounts verwijderen kan waardevolle steun weghalen: bescherm nuttige contacten terwijl je de feeds of gewoonten verandert die je schaden.", "Er is geen bewezen algemene tijdslimiet voor volwassenen: beoordeel veranderingen op hoe je je voelt en functioneert, en zoek hulp bij aanhoudende onrust of verlies van controle." ], "do": { "1m": "Wacht even voordat je een feed opent: benoem wat je kwam doen en of scrollen daarbij helpt; laat een check die je eigenlijk niet wilt voorbijgaan.", "5m": "Demp één feed die je van streek maakt of zet de niet-noodzakelijke meldingen ervan uit; houd belangrijke contacten en steunkanalen bereikbaar.", "15m": "Kijk welke feeds je steunen en van welke je je slechter voelt, en pas dan de meldingen aan of demp die laatste.", "30m": "Besteed een half uur aan een activiteit of gesprek dat je belangrijk vindt en hebt gemist, met meldingen van social media uit en belangrijke contacten nog bereikbaar.", "plan": { "title": "Verander één online gewoonte en evalueer die", "steps": [ "Let op één terugkerend gebruikspatroon waar je je slechter door voelt, en op het online contact dat je wilt houden.", "Probeer één verandering, zoals een feed dempen of een vast moment kiezen om te kijken, en bescherm daarbij nuttige steun.", "Kijk na een week naar je stemming, slaap en hoe je dagelijks functioneert; pas het experiment aan of zoek professionele hulp als de onrust aanhoudt." ] } }, "guides": [ { "title": "Managing anxiety and worry: how to cope with news anxiety", "publisher": "NHS Keeping Well North West London", "url": "https://www.keepingwellnwl.nhs.uk/self-help-resources/common-problems/managing-anxiety-and-worries", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_max": 30 }, "delta": 8, "reason": "De trials onderzochten vooral volwassenen van in de twintig" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "pregnancy-activity", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/pregnancy-activity/", "rank": 93, "title": "Blijf bewegen tijdens je zwangerschap", "summary": "Passende beweging helpt je conditie op peil te houden en verlaagt het risico op zwangerschapsdiabetes.", "why": "Matig intensief bewegen helpt hart en longen gezond te houden tijdens een zwangerschap zonder complicaties. De CDC raadt minstens 150 minuten per week aan en meldt een lager risico op te veel gewichtstoename en zwangerschapsdiabetes. Het plan moet meebewegen met de zwangerschap en met eventuele medische beperkingen.", "how": [ "Vraag je verloskundige of gynaecoloog hoe je je gewone beweging kunt aanpassen.", "Kies prettige beweging zoals wandelen of zwemmen.", "Houd een tempo aan waarbij je nog een gesprek kunt voeren.", "Bouw rustig op als je voor je zwangerschap weinig bewoog." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Beweegadvies van de CDC uit 2025 voor zwangeren en aanbevelingen van de NHS voor de zwangerschap" }, "impact": { "score": 38, "headline_stat": "Minstens 150 minuten matig intensieve beweging per week bij een gezonde zwangerschap", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 150, "unit": "min/week", "outcome": "aanbevolen minimale matig intensieve beweging bij een gezonde zwangerschap", "comparison": "Beweegadvies van de CDC per week voor zwangeren", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "Pregnant and Postpartum Activity: An Overview", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/healthy-pregnant-or-postpartum-women.html", "tier": 1 }, { "title": "Exercise in pregnancy", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/exercise/", "tier": 1 } ], "caution": "Bij complicaties in de zwangerschap of nieuwe zorgwekkende klachten hoort je verloskundige of gynaecoloog je beweging te begeleiden.", "practice": { "examples": [ "Vraag je verloskundige of gynaecoloog of rustig wandelen past bij je zwangerschap en je huidige klachten.", "Kies je een zwangerschapsles, vertel de gekwalificeerde instructeur dan hoeveel weken zwanger je bent." ], "pitfalls": [ "Na weinig bewegen meteen het weekdoel willen halen kan te veel zijn, dus begin geleidelijk met advies van je verloskundige of gynaecoloog.", "Je oude tempo aanhouden terwijl je buiten adem raakt kan betekenen dat je te ver gaat, dus ga zo langzaam dat je nog een gesprek kunt voeren." ], "do": { "1m": "Kies één gewone activiteit die je tijdens je zwangerschap wilt blijven doen, zodat je je verloskundige of gynaecoloog kunt vragen hoe je die aanpast.", "5m": "Bereid een vraag voor je verloskundige of gynaecoloog voor over veilig bewegen, met je gewone sport, je klachten en beperkingen die je hebt gekregen.", "15m": "Lees de tips van de NHS over sporten tijdens de zwangerschap en maak een lijstje met geschikte opties om te bespreken, ook hoe je oververhitting, uitputting en activiteiten met valrisico vermijdt.", "plan": { "title": "Laat bewegen passen bij je zwangerschap", "steps": [ "Fase 1: Bespreek je gewone beweging en eventuele complicaties in de zwangerschap met je verloskundige of gynaecoloog.", "Fase 2: Kies prettige opties zoals wandelen of zwemmen als die bij je passen.", "Fase 3: Bouw rustig op, in een tempo waarbij je kunt praten, en pas je aan klachten en advies aan.", "Fase 4: Werk naar de aanbevolen hoeveelheid per week toe als dat kan, en zie kleinere hoeveelheden als een nuttig begin." ] }, "30m": "Heeft je zwangerschap geen complicaties, wandel dan tot 30 minuten in een tempo waarbij je nog kunt praten; ga langzamer als je buiten adem raakt." }, "guides": [ { "title": "Exercise in pregnancy", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/exercise/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Pregnant and Postpartum Activity: An Overview", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/healthy-pregnant-or-postpartum-women.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik ben zwanger: belangrijke adviezen", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/zwanger/ik-ben-zwanger-belangrijke-adviezen", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "applies": { "pregnant": true }, "boosts": [ { "when": { "pregnant": true }, "delta": 35, "reason": "Richtlijnen voor de zwangerschap raden regelmatige matig intensieve beweging aan" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "shift-work-sleep", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/shift-work-sleep/", "rank": 94, "title": "Bescherm je slaap als je in ploegen werkt", "summary": "Je slaap rond je diensten plannen helpt de tijd te bewaren die je lichaam nodig heeft om te herstellen.", "why": "Werken in ploegendienst kan je werktijden laten botsen met je biologische klok. De NIH adviseert meer gelegenheid om te slapen te creëren, en NIOSH benadrukt hersteltijd bij het inroosteren van diensten. Geen enkel rooster past bij iedereen of neemt de gezondheidsrisico's van ploegendienst helemaal weg.", "how": [ "Werk je in ploegen, reserveer dan een vaste hoofdslaap in je planning.", "Doe een dutje als dat nodig is om je totale slaaptijd te vergroten.", "Bespreek met je werkgever een rooster dat herstel beschermt; vaste nachtdiensten zijn niet voor iedereen het beste." ], "category": "Slaap", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Richtlijnen van de NIH en NIOSH voor ploegendienst; de NHS noemt ploegendienst als uitlokker van slapeloosheid" }, "impact": { "score": 38, "headline_stat": "Maak meer tijd om te slapen en beperk dienstwisselingen waar dat kan", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Sleep Deprivation and Deficiency: Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "year": 2022, "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "tier": 1 }, { "title": "Insomnia", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/", "tier": 1 }, { "title": "Work organization strategies: guidelines for designing work schedules", "publisher": "CDC NIOSH", "year": 2020, "url": "https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/05.html", "tier": 1 } ], "caution": "Zoek hulp van een zorgverlener als je niet genoeg kunt slapen of heel slaperig blijft terwijl je wel tijd voor slaap vrijhoudt.", "practice": { "examples": [ "Bescherm na een nachtdienst een vaste hoofdslaap overdag en laat je huisgenoten weten wanneer die is.", "Gebruik verduisterende gordijnen als licht je overdag wakker houdt.", "Neem je cafeïne tijdens een dienst, doe dat dan in het eerste deel en niet vlak voor je slaap." ], "pitfalls": [ "Slecht slapen alleen als een probleem van je slaapkamer zien kan een uitputtend rooster over het hoofd zien, dus bespreek hersteltijd met je werkgever.", "Eén vast slaapschema voor elk rooster is soms niet haalbaar, dus plan rond je echte diensten en zoek hulp als je slaperig blijft." ], "do": { "1m": "Bepaal je volgende hoofdslaap rond je dienst en één taak die je kunt verschuiven om die te beschermen.", "5m": "Bekijk je volgende dienst en reistijden en reserveer dan een blok voor je hoofdslaap; noteer lawaai of licht in huis dat je kunt verminderen.", "15m": "Plan slaapmomenten rond je volgende paar diensten, met een dutje als dat helpt, en maak je kamer klaar voor de tijden waarop je echt slaapt.", "30m": "Bekijk een volledig rooster op gaten in je hersteltijd, schrijf op welke veranderingen zouden helpen en bereid een gesprek voor met je werkgever of de bedrijfsarts.", "plan": { "title": "Bescherm je herstel rond je rooster", "steps": [ "Fase 1: Zet werk, reistijd en noodzakelijke verplichtingen naast de tijd die je hebt om te slapen.", "Fase 2: Bescherm een vaste hoofdslaap en zorg voor een stillere, donkerdere kamer als je overdag slaapt.", "Fase 3: Overweeg extra slaapmomenten zoals dutjes en bespreek te weinig hersteltijd op je werk.", "Fase 4: Zoek hulp van een zorgverlener als genoeg slapen moeilijk blijft of je heel slaperig blijft." ] } }, "guides": [ { "title": "Healthy Sleep Habits", "publisher": "NHLBI, NIH", "url": "https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/healthy-sleep-habits", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Guidelines for designing work schedules", "publisher": "CDC NIOSH", "url": "https://www.cdc.gov/niosh/work-hour-training-for-nurses/longhours/mod5/05.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "applies": { "shift_work": true }, "boosts": [ { "when": { "shift_work": true }, "delta": 30, "reason": "De slaapadviezen van de NIH en NIOSH zijn geschreven voor mensen die in ploegen werken" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-volunteering", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-volunteering/", "rank": 95, "title": "Geef tijd aan een doel dat je belangrijk vindt", "summary": "Vrijwilligerswerk geeft verbinding, zingeving en een rol; vrijwilligers leven gemiddeld langer, al doen gezondere mensen vaker vrijwilligerswerk.", "why": "Anderen helpen bouwt sociale banden op en geeft je iets om naar uit te kijken. Samengenomen lieten vijf cohortonderzoeken zien dat vrijwilligerswerk samenging met 22% minder sterfte, maar gezondere en welgestelde mensen doen sowieso vaker vrijwilligerswerk. Trials hebben geen voordeel voor je levensduur aangetoond, dus kies een rol om de betekenis en het gezelschap, niet om een beloofd extra jaar.", "how": [ "Kies een doel dat je belangrijk vindt en vraag welke hulp ze echt nodig hebben.", "Begin met een kleine verplichting die past bij je energie en je andere verantwoordelijkheden.", "Kijk na een maand of het voldoening geeft, en doe het minder als het zwaar is geworden." ], "category": "Verbondenheid", "domain": "mind-social", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Systematische review die vijf cohortonderzoeken samenvoegde, relatief sterfterisico 0,78; geen experimenteel bewijs voor een effect op de levensduur" }, "impact": { "score": 37, "headline_stat": "Vrijwilligerswerk ging in cohortonderzoeken samen met 22% minder sterfte", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -22, "unit": "%", "outcome": "sterfte, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "Vrijwilligers tegenover niet-vrijwilligers in cohortonderzoeken", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Is volunteering a public health intervention? A systematic review and meta analysis of the health and survival of volunteers", "publisher": "BMC Public Health, via PMC", "year": 2013, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3766013/", "tier": 2 }, { "title": "5 steps to mental wellbeing", "publisher": "NHS", "year": 2022, "url": "https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/five-steps-to-mental-wellbeing/", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Vraag een goed doel bij jou in de buurt of er een korte klus is die af en toe gedaan moet worden en bij je energie past.", "Bied een vaardigheid aan die je al hebt, zoals helpen met een nieuwsbrief, nadat je hebt nagevraagd wat de organisatie nodig heeft." ], "pitfalls": [ "Meer tijd beloven dan je kunt volhouden kan zwaar worden: spreek een kleine verplichting af en evalueer die.", "Een rol kiezen om minder sterfte na te jagen leest observationeel bewijs verkeerd: kies het doel, het gezelschap en het werk dat je waardeert." ], "do": { "5m": "Zoek één doel op dat je belangrijk vindt en kijk of er vrijwilligersrollen of een contactpersoon voor vragen worden genoemd.", "15m": "Stuur een bericht met je interesses, beschikbaarheid en wat je nodig hebt om mee te kunnen doen; vraag welke hulp nuttig is en of je klein kunt beginnen.", "30m": "Vergelijk een of twee rollen op taken, training, reistijd en tijdsinvestering, en bereid dan vragen voor de organisator voor.", "plan": { "title": "Probeer een rol voordat je meer gaat doen", "steps": [ "Vraag een geschikte organisatie welke hulp ze nodig heeft en spreek een haalbare start af.", "Spreek de rol, de uren en de begeleiding af met de organisator voordat je begint.", "Kijk na een maand of het voldoening geeft en vol te houden is; doe minder of iets anders als dat nodig is." ] } }, "guides": [ { "title": "Find volunteer opportunities in the UK", "publisher": "GOV.UK", "url": "https://www.gov.uk/volunteering", "kind": "finder", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-purpose", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-purpose/", "rank": 96, "title": "Maak ruimte voor wat je belangrijk vindt", "summary": "Een duidelijk gevoel van zingeving stuurt je dagelijkse keuzes en gaat samen met lagere sterfte en minder hartproblemen.", "why": "Zingeving kan komen uit relaties, creativiteit, leren of bijdragen aan iets wat groter is dan jijzelf. In 10 prospectieve onderzoeken met 136.265 deelnemers ging een sterker gevoel van zingeving samen met 17% minder sterfte door alle oorzaken en 17% minder hart- en vaatincidenten. Dat verband is geen bewijs dat doelen stellen je leven verlengt. De stressgids van de WHO raadt aan kleine acties te kiezen die passen bij wat je belangrijk vindt, vooral als de omstandigheden zwaar zijn.", "how": [ "Schrijf op wat je belangrijk vindt en hoe je met jezelf en anderen wilt omgaan.", "Kies deze week één kleine actie die een van die waarden laat zien.", "Geef die een echte plek in je week, en verander het doel als je leven verandert." ], "category": "Welzijn", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Meta-analyse van 10 prospectieve onderzoeken met 136.265 deelnemers, gecorrigeerd samengevoegd relatief risico 0,83" }, "impact": { "score": 36, "headline_stat": "Een sterker gevoel van zingeving ging samen met 17% minder sterfte", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "relative_change", "value": -17, "unit": "%", "outcome": "sterfte door alle oorzaken, verband uit observationeel onderzoek", "comparison": "Sterker tegenover zwakker gevoel van zingeving in prospectieve onderzoeken", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Purpose in Life and Its Relationship to All Cause Mortality and Cardiovascular Events: A Meta Analysis", "publisher": "Psychosomatic Medicine, via PubMed", "year": 2016, "url": "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26630073/", "tier": 2 }, { "title": "Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide", "publisher": "WHO", "year": 2020, "url": "https://cdn.who.int/media/docs/default-source/thailand/doing-what-matters-in-times-of-stress-eng.pdf?sfvrsn=d166ad74_1", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Vind je zorgzaamheid belangrijk, neem dan tien minuten om iemand je volle aandacht te geven.", "Vind je vriendelijkheid belangrijk, spreek jezelf dan net zo geduldig toe als je een vriend of vriendin zou toespreken." ], "pitfalls": [ "Een enorme levensmissie kan beginnen moeilijker maken: kies één waarde en één kleine actie die je echt kunt doen.", "Zingeving alleen afmeten aan betaald werk kan je mogelijkheden beperken: tel ook relaties, leren, creativiteit of zorg mee." ], "do": { "1m": "Noem één waarde die je belangrijk vindt, zoals zorgzaam zijn, en één klein ding dat je vandaag kunt doen dat het laat zien. Ook iets kleins telt.", "5m": "Schrijf drie of vier waarden op die je het belangrijkst vindt, kies dan één kleine actie voor deze week en bepaal wanneer je die doet.", "15m": "Besteed tien minuten aan die actie, zoals luisteren naar iemand om wie je geeft, en bedenk daarna of het past bij wat je belangrijk vindt.", "30m": "Maak ruimte voor een zinvolle activiteit, relatie of creatieve bezigheid; kies iets wat haalbaar is met je huidige energie en omstandigheden.", "plan": { "title": "Maak van een waarde een actie die je herhaalt", "steps": [ "Kies één manier waarop je met jezelf of anderen wilt omgaan.", "Kies een kleine actie die daarbij past en geef die een haalbare plek in je week.", "Kijk of de actie haalbaar en zinvol is, en maak hem kleiner of verander hem als je leven verandert." ] } }, "guides": [ { "title": "Doing What Matters in Times of Stress: acting on your values and being kind, pages 79 to 106", "publisher": "WHO", "url": "https://cdn.who.int/media/docs/default-source/thailand/doing-what-matters-in-times-of-stress-eng.pdf?sfvrsn=d166ad74_1", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "boosts": [] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "targeted-vitamin-d", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/targeted-vitamin-d/", "rank": 97, "title": "Pak je risico op te weinig vitamine D aan", "summary": "Gericht vitamine D innemen helpt een tekort te voorkomen dat botten en spieren verzwakt.", "why": "Vitamine D helpt het lichaam calcium op te nemen, en een tekort kan problemen met botten en spieren geven. Het advies van de NHS is om in het VK in de herfst en winter dagelijks 10 microgram te overwegen, met advies voor het hele jaar voor sommige risicogroepen. Dit is het voorkomen van een tekort, geen bewezen manier om bij iedereen kanker of hartziekte te voorkomen.", "how": [ "Kijk wat het seizoensadvies voor vitamine D in je land is.", "Woon je in het VK, overweeg dan in de herfst en winter een dagelijks supplement.", "Kom je weinig buiten of heb je andere risico's op een tekort, vraag dan of inname het hele jaar door passend is.", "Check de etiketten, zodat je niet ongemerkt via meerdere producten hoge doses binnenkrijgt." ], "category": "Gerichte voedingsstoffen", "domain": "food-substances", "effort": "low", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Britse richtlijnen om een tekort te voorkomen en voedingsadvies van de NIH; geen algemene claim over het voorkomen van chronische ziekten" }, "impact": { "score": 36, "headline_stat": "Overweeg in de herfst en winter dagelijks 10 microgram vitamine D", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 10, "unit": "microgram/dag", "outcome": "hoeveelheid vitamine D-supplement om te overwegen in de Britse herfst en winter", "comparison": "Preventieadvies van de NHS, geen behandeling van een vastgesteld tekort", "stat_source": 0, "bound": "about" }, "sources": [ { "title": "Vitamin D", "publisher": "NHS", "year": 2020, "url": "https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-d/", "tier": 1 }, { "title": "Vitamin D: Fact Sheet for Consumers", "publisher": "NIH Office of Dietary Supplements", "year": 2022, "url": "https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-Consumer/", "tier": 1 }, { "title": "Pregnancy vitamins and supplements", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/pregnancy-vitamins-and-supplements/", "tier": 1 } ], "caution": "Een vastgesteld tekort, nierziekte of een hoog calciumgehalte vraagt om persoonlijk advies. Behandeldoses kunnen anders zijn dan doses om een tekort te voorkomen.", "practice": { "examples": [ "Kijk naar het advies in je eigen land, in plaats van aan te nemen dat het Britse seizoensadvies geldt waar jij woont.", "Neem alle etiketten van je supplementen mee naar een apotheker om te zien of je dubbel vitamine D binnenkrijgt.", "Ben je meestal binnen of buiten bedekt, vraag dan of het advies voor het hele jaar voor jou geldt." ], "pitfalls": [ "Stapel multivitaminen en vitamine D-producten niet zonder te checken: bekijk de totale inhoud met een apotheker.", "Gebruik geen preventieve hoeveelheid om een vastgesteld tekort te behandelen: volg het behandelplan van je zorgverlener." ], "do": { "1m": "Bereid je vraag voor: 'Moet ik, met hoeveel tijd ik buiten ben, hoeveel huid ik bedek en mijn gezondheid, mijn vitamine D-inname laten bekijken?'", "5m": "Lees het nationale advies over vitamine D, of de NHS-gids als je in het VK woont; noteer of advies per seizoen of voor het hele jaar voor jou kan gelden.", "15m": "Verzamel de etiketten van al je supplementen en zet je aandoeningen op een rij voor een gesprek met de apotheker; vraag naar dubbele vitamine D en of het past voordat je iets verandert.", "plan": { "title": "Check welk advies bij jou past", "steps": [ "Fase 1: Bekijk de richtlijnen van je land en eventuele instructies van je zorgverlener.", "Fase 2: Bespreek twijfels, je risico op een tekort of overlappende producten met een apotheker of zorgverlener.", "Fase 3: Houd je aan het afgesproken plan en bekijk het opnieuw als het seizoen, je voeding of je gezondheid verandert." ] } }, "guides": [ { "title": "Vitamin D", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-d/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Pregnancy vitamins and supplements", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/pregnancy-vitamins-and-supplements/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Vitamine D", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamine-d.aspx", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "local": { "DE": { "note": "In Duitsland geldt de referentiewaarde van de DGE van 20 µg vitamine D per dag alleen als het lichaam zelf niets aanmaakt. Supplementen worden alleen aangeraden bij een aangetoond tekort dat voeding en zonlicht niet kunnen verhelpen, bijvoorbeeld bij mensen die zelden buiten komen, mensen met een donkere huid of kwetsbare ouderen.", "source": { "title": "FAQ Vitamin D", "publisher": "Deutsche Gesellschaft für Ernährung", "url": "https://www.dge.de/gesunde-ernaehrung/faq/vitamin-d/", "year": 2025 }, "checked": "2026-09-28" }, "NL": { "note": "In Nederland wordt een supplement van 10 µg vitamine D aangeraden voor kinderen van 0 tot 3 jaar, zwangere vrouwen, vrouwen van 50 tot 69 jaar, en mensen van 4 tot 69 jaar die een donkere huid hebben, weinig buiten komen of hun gezicht bedekken. Voor iedereen van 70 jaar en ouder is het advies 20 µg.", "source": { "title": "Vitamine D", "publisher": "Voedingscentrum", "url": "https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamine-d.aspx", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 71 }, "delta": 12, "reason": "Volgens de NIH stijgt de behoefte aan vitamine D vanaf 71 jaar." }, { "when": { "pregnant": true }, "delta": 10, "reason": "Het NHS-advies om dagelijks 10 microgram vitamine D te nemen geldt ook voor vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven." }, { "when": { "lat_min": 50 }, "delta": 15, "reason": "Volgens de NHS is zonlicht in het VK van oktober tot begin maart niet genoeg om vitamine D aan te maken. Jij woont minstens even ver van de evenaar als het zuiden van Engeland, dus kijk wat het advies in je land is." } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mind-group-belonging", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mind-group-belonging/", "rank": 98, "title": "Houd je groepen als je stopt met werken", "summary": "Groepen waar je bij blijft na je pensioen gaan samen met een betere kwaliteit van leven en een lager risico om te overlijden.", "why": "Met je pensioen verdwijnen ongemerkt de groepen die je werk je gaf. In een Engels cohort van gepensioneerden hadden mensen die voor hun pensioen lid waren van twee groepen een risico van 2% om in de eerste zes jaar te overlijden als ze beide hielden, 5% als ze er een verloren en 12% als ze er twee verloren, en elke verloren groep ging samen met ongeveer 10% lagere kwaliteit van leven zes jaar later. Dit is één cohort van 424 mensen en het is observationeel, dus lees het als een patroon waar je iets mee kunt, geen bewezen effect. De WHO raadt groepsgerichte manieren aan om sociale verbondenheid op te bouwen.", "how": [ "Bedenk voordat je met pensioen gaat of van baan wisselt welke groepen je zou verliezen en welke je wilt houden.", "Word lid van een groep die op vaste momenten samenkomt, zodat meedoen niet van je motivatie afhangt.", "Vervang een verloren werkgroep bewust: een cursus, koor, club, sportteam of geloofsgemeenschap.", "Ben je ze al kwijt, voeg er dan één weer toe in plaats van alles opnieuw te willen opbouwen." ], "category": "Verbondenheid", "domain": "mind-social", "effort": "low", "evidence": { "grade": "C", "basis": "Eén nationaal cohort van 424 gepensioneerden met gematchte controles; observationeel en niet op grote schaal herhaald" }, "impact": { "score": 34, "headline_stat": "Gepensioneerden die beide groepen verloren, hadden in zes jaar 12% risico om te overlijden, tegenover 2% bij wie beide hield", "stat_source": 0 }, "sources": [ { "title": "Social group memberships in retirement are associated with reduced risk of premature death: evidence from a longitudinal cohort study", "publisher": "BMJ Open, via PMC", "year": 2016, "url": "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4762089/", "tier": 2 }, { "title": "Social connection", "publisher": "WHO", "year": 2025, "url": "https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/social-connection", "tier": 1 } ], "practice": { "examples": [ "Vraag voor je pensioen bij een club die je leuk vindt hoe je kunt blijven komen als je werkritme verandert.", "Probeer een vast koor of een leesclub in de buurt om het contact te vervangen dat je vroeger via je werk had." ], "pitfalls": [ "Wachten tot al je contacten van je werk verdwenen zijn kan opnieuw opbouwen moeilijker maken: kies voor de overgang een groep om te houden of te vervangen.", "Bij veel groepen tegelijk aansluiten kan je overweldigen: probeer één vaste groep en kijk of je je er welkom voelt." ], "do": { "1m": "Noem één groep die je waardeert en wat er met dat contact zou gebeuren als je werkritme verandert; bepaal wat je wilt houden.", "5m": "Kijk wanneer een groep waar je lid van bent weer samenkomt, of zoek één vaste groep die past bij een interesse die je al hebt.", "15m": "Neem contact op met de organisator om te vragen naar meedoen of betrokken blijven, de tijden en wat je nodig hebt om mee te kunnen doen.", "30m": "Is er een geschikte bijeenkomst in de buurt of online, doe dan mee voor een haalbaar eerste bezoek; regel anders het bezoek en de reis die je nodig hebt.", "plan": { "title": "Houd een plek waar je bij hoort, ook als er veel verandert", "steps": [ "Bepaal voor een verandering in je werk welke groepen je wilt houden en neem contact op met de organisatoren.", "Is het contact al verloren, probeer dan één vaste groep rond een interesse waar je plezier in hebt.", "Bepaal na een paar bijeenkomsten of je terugkomt, een andere groep probeert of een welzijnsorganisatie vraagt je te helpen iets te vinden wat beter past." ] } }, "guides": [ { "title": "Dealing with loneliness", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/every-mind-matters/lifes-challenges/loneliness/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "guides_local": [ { "title": "Ik voel me eenzaam. Wat kan ik doen?", "publisher": "Nederlands Huisartsen Genootschap, Thuisarts", "url": "https://www.thuisarts.nl/eenzaamheid/ik-voel-me-eenzaam", "kind": "guide", "lang": "nl" } ], "personalization": { "boosts": [ { "when": { "age_min": 55 }, "delta": 12, "reason": "Het cohort volgde mensen tijdens de overgang naar hun pensioen" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "mobility-practice", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/mobility-practice/", "rank": 99, "title": "Houd je gewrichten soepel in beweging", "summary": "Rustige lenigheidsoefeningen helpen de bewegingsvrijheid te behouden die je in het dagelijks leven gebruikt.", "why": "Lenigheidsoefeningen helpen gewrichten de beweging te behouden die je nodig hebt voor dagelijkse taken. De NHS raadt aan de rustige lenigheidsroutine minstens twee keer per week te doen. Het doel is prettig bewegen; er is geen bewijs dat alleen rekken je langer laat leven.", "how": [ "Probeer de rustige nekdraaiingen en kuitrekoefeningen uit de NHS-routine.", "Beweeg alleen zo ver als prettig is en voer het aantal herhalingen langzaam op.", "Combineer oefeningen voor je beweeglijkheid met krachttraining en conditietraining." ], "category": "Beweeglijkheid", "domain": "sleep-movement", "effort": "low", "evidence": { "grade": "B", "basis": "Lenigheidsadvies van de NHS; richtlijnen voor ouderen noemen lenigheid naast kracht en evenwicht" }, "impact": { "score": 34, "headline_stat": "Doe de rustige lenigheidsroutine minstens 2 keer per week", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 2, "unit": "keer/week", "outcome": "aanbevolen minimum voor de rustige lenigheidsroutine", "comparison": "Advies van de NHS voor de lenigheidsroutine", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "Flexibility exercises", "publisher": "NHS", "year": 2023, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/flexibility-exercises/", "tier": 1 }, { "title": "Physical activity guidelines for older adults", "publisher": "NHS", "year": 2024, "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/physical-activity-guidelines-older-adults/", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag een fysiotherapeut om advies bij aanhoudende gewrichtspijn, een recente blessure of ongewoon losse gewrichten.", "practice": { "examples": [ "Draai, als je comfortabel zit, je hoofd rustig naar elke schouder, alleen zo ver als prettig is en als deze beweging bij je past.", "Gebruik de kuitrekoefening van de NHS met een muur als steun, als die past bij je evenwicht en je gewrichten." ], "pitfalls": [ "Een rekoefening door pijn heen forceren gaat tegen prettig bewegen in, dus beweeg minder ver of stop en vraag advies.", "Alleen lenigheidsoefeningen doen mist andere behoeften, dus doe ook passende kracht- en conditieoefeningen." ], "do": { "1m": "Heb je geen blessure en voelt het prettig, kijk dan langzaam naar links, naar het midden en dan naar rechts zonder te forceren; stop bij pijn of duizeligheid.", "5m": "Doe de vier NHS-oefeningen langzaam: nek draaien, nek rekken, zijwaarts buigen en kuit rekken tegen een muur, alleen zo ver als prettig is.", "15m": "Doe de lenigheidsoefeningen van de NHS en daarna de zitoefeningen van de NHS, met rust tussen de oefeningen; stop als iets pijn doet of je duizelig wordt.", "plan": { "title": "Houd prettig bewegen in je week", "steps": [ "Fase 1: Kies rustige bewegingen die bij je gewrichten passen; vraag advies bij pijn, een blessure of ongewoon losse gewrichten.", "Fase 2: Leer de houdingen en beweeg alleen binnen een prettig bereik.", "Fase 3: Doe minstens twee keer per week passende lenigheidsoefeningen, naast andere passende beweging.", "Fase 4: Bouw langzaam op en kijk opnieuw naar bewegingen die klachten geven." ] } }, "guides": [ { "title": "Flexibility exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/flexibility-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Sitting exercises", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/live-well/exercise/sitting-exercises/", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "personalization": { "applies": {}, "boosts": [ { "when": { "age_min": 65 }, "delta": 10, "reason": "Richtlijnen voor ouderen noemen lenigheid uitdrukkelijk" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } }, { "id": "return-to-activity-after-birth", "canonical_url": "https://healthy100.jock.pl/nl/return-to-activity-after-birth/", "rank": 100, "title": "Ga weer bewegen na de bevalling", "summary": "Geleidelijk weer actief worden kan je herstel ondersteunen en je conditie na de bevalling weer opbouwen.", "why": "Na de bevalling kan prettig bewegen je conditie helpen opbouwen terwijl je lichaam herstelt. De Canadese richtlijn uit 2025 raadt aan in het eerste jaar geleidelijk toe te werken naar minstens 120 minuten matig tot zwaar intensieve beweging per week, aangepast aan klachten en herstel. De CDC-richtlijnen gebruiken nog 150 minuten, dus de Canadese aanbeveling vervangt die niet overal.", "how": [ "Begin na een bevalling zonder complicaties met rustig wandelen als je je er klaar voor voelt.", "Bouw beweging geleidelijk op en doe ook passende krachtoefeningen.", "Laat je herstel en je klachten het tempo bepalen, niet een deadline.", "Vraag je verloskundige of gynaecoloog om advies voordat je weer zwaar gaat sporten na een bevalling met complicaties of een keizersnede." ], "category": "Bewegen", "domain": "sleep-movement", "effort": "medium", "evidence": { "grade": "A", "basis": "Nationale Canadese richtlijn uit 2025 op basis van systematische reviews, met richtlijnen van de NHS en de CDC" }, "impact": { "score": 33, "headline_stat": "Bouw na de bevalling op naar 120 minuten matig tot zwaar intensieve beweging per week", "stat_source": 0 }, "effect": { "kind": "guideline_amount", "value": 120, "unit": "min/week", "outcome": "Canadees doel voor matig tot zwaar intensieve beweging in het eerste jaar na de bevalling", "comparison": "Canadese richtlijn uit 2025, opgebouwd naarmate je herstel dat toelaat", "stat_source": 0, "bound": "at_least" }, "sources": [ { "title": "2025 Canadian guideline for physical activity, sedentary behaviour and sleep throughout the first year post partum", "publisher": "Canadian Society for Exercise Physiology; British Journal of Sports Medicine", "year": 2025, "url": "https://www.casem-acmse.org/wp-content/uploads/2025/04/515.full_.pdf", "tier": 1 }, { "title": "Keeping fit and healthy with a baby", "publisher": "NHS", "year": 2026, "url": "https://www.nhs.uk/baby/support-and-services/keeping-fit-and-healthy-with-a-baby/", "tier": 1 }, { "title": "Pregnant and Postpartum Activity: An Overview", "publisher": "CDC", "year": 2025, "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/healthy-pregnant-or-postpartum-women.html", "tier": 1 } ], "caution": "Vraag persoonlijk advies bij pijn, meer bloedverlies, klachten van je bekken of complicaties; het weekdoel is geen doel voor direct na de bevalling.", "practice": { "examples": [ "Na een bevalling zonder complicaties kan een rustige wandeling als je je er klaar voor voelt een eerste stap zijn.", "Vraag je verloskundige of zorgverlener hoe een keizersnede, pijn of klachten van je bekken je terugkeer naar bewegen moeten veranderen.", "Wacht tot 7 dagen nadat je bloedverlies na de bevalling is gestopt voordat je gaat zwemmen.", "Ga je naar een les die niet speciaal voor na de bevalling is, vertel de instructeur dan dat je pas een baby hebt gekregen." ], "pitfalls": [ "Een weekrichtlijn zien als doel voor direct na de bevalling kan je herstel opjagen, dus bouw op volgens je herstel en je klachten.", "Een vaste datum gebruiken om weer zwaar te sporten gaat voorbij aan verschillen in herstel, dus vraag persoonlijk advies na een bevalling met complicaties of een keizersnede." ], "do": { "1m": "Na een bevalling zonder complicaties, en als je je er goed genoeg voor voelt: span zittend of liggend een paar keer rustig je bekkenbodem aan.", "5m": "Schrijf vragen op voor je nacontrole 6 weken na de bevalling, zoals wanneer je kunt beginnen met hardlopen of aerobics, plus eventuele pijn of bloedverlies.", "15m": "Maak na een bevalling zonder complicaties een rustige wandeling met de kinderwagen als je je er goed genoeg voor voelt, met je rug recht en je ellebogen gebogen.", "plan": { "title": "Ga terug in het tempo van je herstel", "steps": [ "Fase 1: Kijk naar je herstel en vraag persoonlijk advies bij complicaties, pijn, meer bloedverlies of klachten van je bekken.", "Fase 2: Begin na een bevalling zonder complicaties met rustig bewegen, zoals wandelen, als je je er klaar voor voelt.", "Fase 3: Bouw geleidelijk op als je klachten en herstel dat toelaten, met passende krachtoefeningen.", "Fase 4: Vraag advies bij je nacontrole 6 weken na de bevalling voordat je gaat sporten met veel impact, zoals hardlopen; vraag het na een keizersnede eerst aan je verloskundige of huisarts.", "Fase 5: Werk toe naar een weekritme dat je volhoudt; de totalen uit richtlijnen zijn doelen voor later, geen deadline vlak na de bevalling." ] } }, "guides": [ { "title": "Keeping fit and healthy with a baby", "publisher": "NHS", "url": "https://www.nhs.uk/baby/support-and-services/keeping-fit-and-healthy-with-a-baby/", "kind": "guide", "lang": "en" }, { "title": "Pregnant and Postpartum Activity: An Overview", "publisher": "CDC", "url": "https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/guidelines/healthy-pregnant-or-postpartum-women.html", "kind": "guide", "lang": "en" } ] }, "local": { "ES": { "note": "In Spanje raadt het ministerie van Volksgezondheid aan na de bevalling geleidelijk weer te gaan bewegen, zodra dat lichamelijk en medisch veilig is, en op te bouwen naar minstens 150 minuten matig intensief bewegen per week. Overleg na een keizersnede met je zorgverlener.", "source": { "title": "Recomendaciones generales de actividad física durante el embarazo y postparto", "publisher": "Ministerio de Sanidad", "url": "https://estilosdevidasaludable.sanidad.gob.es/actividadFisica/actividad/recomendaciones/embarazadasYPostparto/home.htm", "year": 2026 }, "checked": "2026-09-28" } }, "personalization": { "applies": { "sex": "female", "postpartum": true }, "boosts": [ { "when": { "postpartum": true }, "delta": 30, "reason": "De richtlijn geldt voor het eerste jaar na de bevalling" } ] }, "dates": { "first_published": "2026-09-27", "evidence_checked": "2026-09-28" } } ] }